Różnice płci: przestarzałe teorie, krzywdzące również mężczyzn

Różnice płci były tematem licznych teorii od czasów Darwina. Karol Darwin zrewolucjonizował naukę, wprowadzając teorię doboru naturalnego. Jednak jego poglądy na temat różnic płci – podobnie jak wiele innych dziewiętnastowiecznych koncepcji – dziś nie mają potwierdzenia naukowego. Co więcej, są społecznie szkodliwe zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn. Mimo to ich echo nadal pobrzmiewa we współczesnej kulturze – od stereotypów płciowych po usprawiedliwienia dominacji i nierówności.

Dlaczego czas przestać powoływać się na Darwina i homary w dyskusji o „naturalnej” dominacji mężczyzn?

Karol Darwin zapisał się w historii jako ojciec teorii ewolucji i jeden z najbardziej wpływowych przyrodników XIX wieku. Jego odkrycia dotyczące doboru naturalnego zrewolucjonizowały naukę. Jednak nie wszystkie jego poglądy przetrwały próbę czasu. Teorie Darwina dotyczące rasy i płci są dziś nie tylko przestarzałe. Z punktu widzenia psychologii są także głęboko szkodliwe społecznie, zwłaszcza w kontekście zdrowia psychicznego, relacji i tożsamości płciowej.

W swoich pismach Darwin utrwalał patriarchalne stereotypy i uprzedzenia kolonialnej Anglii. Pisał m.in., że kobiety mają „więcej intuicji”, ale mężczyźni – większe możliwości rozwoju we wszystkich obszarach. Porównywał „kobiece cechy” do cech „niższych ras ludzkich”. Z dzisiejszej perspektywy jest to nie tylko seksistowskie i rasistowskie, a także pozbawione podstaw empirycznych.

„Kobieta zaś różni się od mężczyzny przeważnie w tem, że jest bardziej łagodną i mniej samolubną; czego dowody czerpać możemy nietylko z życia ludów cywilizowanych, ale nawet i dzikich, jak przekonać się można czytając podróże Mungo Parka i innych badaczy. Z powodu wyższego rozwoju macierzyńskich popędów, kobieta pomienione zalety rozwija przedewszystkiem w stosunku do dzieci, a skoro już raz wykształci je w sobie, stosuje wtedy snadno i do innych ludzi. Mężczyzna zaś już od urodzenia jest współzawodnikiem innych mężczyzn, rywalizacja ożywia go, staje się dźwignią wszystkiej jego pracy, zrasta się z nim, przechodzi w jego naturę, i nadzwyczaj łatwo budzi w nim ambicją, od której do samolubstwa utarta wiedzie droga. Powszechnie jest przyjęto, że kobieta ma więcej intuicji, jakoteż władzy szybszego spostrzegania i że więcej jest usposobioną do naśladownictwa; owoż co najmniej dwie ostatnie władze są charakterystycznem znamieniem niższych ras ludzkich, a jako takie, cofają nas mimowolnie do dawniejszych okresów rozwoju cywilizacji.Według mnie głównym dowodem istnienia pewnej różnicy w umysłowych władzach między płciami jest to, że mężczyzna, do czegoby się tknął, wszystko doprowadzi wyżej aniżeli kobieta, i to bez względu na to, czy praca jego wymaga myślenia, czy rozumu, czy wyobraźni, czy wreszcie prostego zastosowania zmysłów i rąk.”

Co mówi współczesna nauka o różnicach płci?

Badania psychologiczne, neurobiologiczne i socjologiczne prowadzone od dekad wyraźnie pokazują, że:

Różnice poznawcze między płciami są bardzo małe – metaanaliza 7 mln danych pokazała, że średni efekt różnic płci wynosi zaledwie 0,21 (Zell et al., 2015).
Większość cech przypisywanych płciom – jak opiekuńczość, rywalizacja czy zdolności matematyczne – jest kształtowana przez kulturę, nie biologię (Hyde, 2005; Rippon, 2019).
Stereotypy płciowe wpływają na samoocenę i decyzje życiowe, ograniczając zarówno kobiety, jak i mężczyzn.
Mężczyźni również cierpią na skutek tych podziałów – oczekuje się od nich tłumienia emocji, samodzielności i nieokazywania słabości, co wiąże się z wyższym ryzykiem depresji i samobójstw (WHO, 2018).

Essentializm biologiczny (ang. biological essentialism) to przekonanie, że różnice między ludźmi – szczególnie między płciami – wynikają głównie z ich biologii, a nie z wpływu kultury, wychowania czy kontekstu społecznego.

Czym jest essentializm biologiczny?

Essentializm biologiczny zakłada, że:

kobiety i mężczyźni z natury różnią się zdolnościami, zachowaniem, cechami osobowości czy rolami społecznymi,
te różnice są wrodzone, trwałe i uniwersalne (czyli obowiązują zawsze i wszędzie),
np. kobiety „z natury” są bardziej opiekuńcze, a mężczyźni bardziej agresywni i racjonalni.

Dlaczego to problematyczne?

Nie zgadza się to z aktualnym stanem wiedzy naukowej. Współczesne badania pokazują, że większość różnic między płciami ma charakter kulturowy i kontekstowy, a nie biologiczny (Hyde, 2005; Rippon, 2019).
Wzmacnia stereotypy i ogranicza jednostki. Essentializm tłumaczy nierówności jako „naturalne” i „oczywiste”, co utrudnia ich zmianę.
Może być używany do usprawiedliwiania dyskryminacji. Np. przekonanie, że kobiety „nie nadają się” do przywództwa, bo są zbyt emocjonalne, opiera się na właśnie takim myśleniu.

Przykład użycia:

„Twierdzenie, że kobiety gorzej radzą sobie z matematyką, bo ich mózg jest inaczej zbudowany, to przykład essentializmu biologicznego – poglądu, który nie znajduje poparcia w rzetelnych badaniach psychologicznych ani neurobiologicznych.”

Skutki psychiczne stereotypów dotyczących różnic płci

Darwinowska narracja o naturalnej „łagodności” i „emocjonalności” kobiet kontra „ambicji” i „dominacji” mężczyzn prowadzi do głębokich społecznych konsekwencji:

Kobiety są nadmiernie obciążone pracą emocjonalną, co potwierdzają badania Hochschild (1983) i aktualne analizy rynku pracy i relacji rodzinnych.
Mężczyźni doświadczają tłumienia emocji i trudności w proszeniu o pomoc, co przekłada się m.in. na znacznie wyższe wskaźniki samobójstw wśród mężczyzn (WHO, 2018).
Podtrzymywanie przekonania, że kobiety są „z natury” mniej zdolne, wpływa na tzw. efekt Matyldy – systematyczne niedocenianie wkładu kobiet w naukę i rozwój (Rossiter, 1993).

To wszystko to nie biologia – to efekt wychowania, oczekiwań społecznych i przestarzałych teorii o różnicach płci.

Homary i patriarchat: współczesne echa przestarzałych mitów o różnicach płci

Jordan Peterson, popularny psycholog kliniczny i autor bestsellerów, podtrzymuje dziedzictwo patriarchalnego myślenia, powołując się na homary jako dowód „naturalnej” hierarchii społecznej. Tymczasem:

Badacze zachowań zwierząt jednoznacznie odrzucają próbę ekstrapolacji zachowań skorupiaków na ludzi jako nienaukową i nieetyczną (Sapolsky, 2017).
Serotonina u homarów nie działa tak samo jak u ludzi, a modele dominacji wśród zwierząt są znacznie bardziej złożone i kontekstualne, niż sugeruje Peterson (Barrett et al., 2019).

Dlaczego to nadal ma znaczenie

Nie chodzi tu tylko o przeszłość. Teorie Darwina dotyczące płci są nadal cytowane i reinterpretowane przez współczesnych komentatorów kultury, którzy próbują uzasadniać nierówności jako „naturalne” lub „biologiczne”. Tymczasem rola psychologii – dziś bardziej niż kiedykolwiek – polega na demaskowaniu mitów, które szkodzą dobrostanowi jednostek i utrwalają systemowe wykluczenie.

Podsumowanie

Choć Karol Darwin odegrał kluczową rolę w rozwoju biologii, jego poglądy na temat kobiet i rasy odzwierciedlają uprzedzenia swojej epoki – a nie obiektywną prawdę naukową. Niestety, te przestarzałe teorie wciąż rezonują we współczesnej kulturze, wzmacniając patriarchalne struktury i fałszywe przekonania o „naturalnej” hierarchii płci oraz różnicach płci.

W świetle aktualnych, rzetelnych badań psychologicznych i neurobiologicznych wiemy już, że różnice między kobietami a mężczyznami są znacznie mniejsze, niż chcieliby nam wmówić zwolennicy dominacji i rywalizacji.

Zadaniem psychologii – i każdego z nas – jest nie tylko demaskowanie tych mitów, ale także tworzenie świata, w którym wartość człowieka nie wynika z jego płci, siły czy pozycji w hierarchii, lecz z jego zdolności do empatii, współpracy i autentyczności.

Bibliografia

Hyde, J. S. (2005). The gender similarities hypothesis. American Psychologist, 60(6), 581–592.
Zell, E., Krizan, Z., & Teeter, S. R. (2015). Evaluating gender similarities and differences using meta-synthesis. American Psychologist, 70(1), 10–20.
Fine, C. (2010). Delusions of Gender: How Our Minds, Society, and Neurosexism Create Difference.
Rippon, G. (2019). The Gendered Brain.
Hochschild, A. R. (1983). The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling.
Eagly, A. H., & Wood, W. (2013). The nature–nurture debates: 25 years of challenges in understanding the psychology of gender. Perspectives on Psychological Science, 8(3), 340–357.
Rossiter, M. W. (1993). The Matthew Matilda Effect in Science. Social Studies of Science, 23(2), 325–341.
Sapolsky, R. M. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst.
WHO (2018). Mental health and suicide statistics. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/suicide