Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego to dobry moment, by zatrzymać się i spojrzeć na kondycję psychiczną młodzieży queerowej. To grupa szczególnie narażona na depresję, lęki i doświadczenie odrzucenia. Serial Euphoria stał się jednym z najważniejszych obrazów ukazujących te doświadczenia.
Pokazuje zarówno ryzyka, jak i potencjalne źródła wsparcia dla młodych osób poszukujących akceptacji i odkrywających swoją tożsamość. Dowiedz się więcej!
O czym jest ten serial?
Serial “Euphoria” Sama Levinsona od kilku lat zajmuje ważne miejsce w dyskusjach o zdrowiu psychicznym młodzieży. Serial wyróżnia się nie tylko estetyką i bezkompromisowym językiem. Najważniejsza jest jednak jego odwaga w portretowaniu tematów tabu, takich jak uzależnienia, przemoc, presja rówieśnicza, kryzysy emocjonalne i poszukiwanie tożsamości. Szczególną wartość ma sposób ukazywania doświadczeń młodych osób queerowych. To właśnie one wciąż mierzą się z dyskryminacją, odrzuceniem i brakiem bezpiecznej przestrzeni do rozwoju.
Realistyczne obrazy kryzysu psychicznego
Główna bohaterka, Rue, zmaga się nie tylko z uzależnieniem, a także z chorobą afektywną dwubiegunową. Jej historia to nie tylko obraz indywidualnego kryzysu. To także zwierciadło dla rodzin i bliskich, którzy często towarzyszą osobie w kryzysie w poczuciu chaosu, bezradności i lęku. W tej narracji “Euphoria” ukazuje coś więcej niż dramat jednostki. Pokazuje, jak cierpienie psychiczne rezonuje z całym systemem społecznym, obejmującym rodzinę, osoby rówieśnicze i instytucje.
Dla queerowej młodzieży, która identyfikuje się z Rue lub jej przyjaciółkami (takimi jak Jules), serial może pełnić funkcję lustra. Ważne jest to, że serial nie idealizuje ani nie romantyzuje destrukcyjnych zachowań.
Oddaje jednak ich złożoność, ambiwalencję i wysoką cenę emocjonalną. Badania jednoznacznie pokazują, że młodzież LGBTQIA+ jest szczególnie narażona na zaburzenia zdrowia psychicznego.
W porównaniu z rówieśnikami heteroseksualnymi i cispłciowymi ryzyko depresji, lęku czy myśli samobójczych jest nawet dwukrotnie wyższe (Russell & Fish, 2016; Hatzenbuehler, 2014; Wilson & Cariola, 2020).
“Euphoria” wpisuje się w tę rzeczywistość, pokazując nie tylko indywidualne cierpienie, a także jego społeczne źródła – homofobię, brak akceptacji, stygmatyzację, presję rówieśniczą. To przypomnienie, że kryzys psychiczny nie jest wyłącznie „problemem jednostki”, a wynika z warunków, w których młodzi ludzie dorastają. Dla queerowej młodzieży takie przedstawienie może być zarazem bolesne, jak i uwalniające. Ponieważ po raz pierwszy ich trudne doświadczenia zostają nazwane i uznane w przestrzeni kultury masowej.
Tożsamość i seksualność bez uproszczeń
Postać Jules jest jednym z najbardziej autentycznych queerowych wizerunków w telewizji ostatnich lat.
Badania jednoznacznie wskazują, że sposób przedstawiania osób transpłciowych w mediach ma bezpośredni wpływ na ich zdrowie psychiczne. Negatywne obrazy, często utrwalające stereotypy lub przedstawiające transpłciowość jako problem, zwiększają ryzyko depresji, lęku i objawów PTSD (Fenway Health, 2021).
Z drugiej strony, pozytywne i złożone reprezentacje – takie jak postać Jules w “Euphorii” – mogą działać ochronnie. Młodzież transpłciowa, korzystając z przestrzeni, w których ich tożsamość jest ukazywana w sposób afirmacyjny i realistyczny, znajduje wsparcie, poczucie przynależności i narzędzia do budowania odporności psychicznej (Selkie i in., 2020).
Potwierdzają to także badania nad politykami afirmacyjnymi w szkołach i opiece zdrowotnej. Dostęp do wsparcia, uznawanie tożsamości i używanie właściwych zaimków znacząco obniżają poziom depresji i myśli samobójczych wśród młodych osób transpłciowych (Society for Research in Child Development, 2022). W tym kontekście reprezentacja Jules ma szczególną wartość. Nie redukuje jej do transpłciowości, lecz pokazuje jako osobę z marzeniami, wątpliwościami, pragnieniami i relacjami. Zatem w sposób, który realnie może wzmacniać zdrowie psychiczne młodzieży queerowej.
Ryzyko estetyzacji cierpienia
Badania wskazują, że ekspozycja na estetyzowane obrazowanie cierpienia może działać jak wyzwalacz zachowań autodestrukcyjnych. Chodzi tu o pokazywanie bólu, kryzysu psychicznego czy samookaleczeń w sposób wizualnie atrakcyjny, piękny, wręcz artystyczny. Zjawisko to, obecne w mediach i twórczości fikcyjnej, może także utrwalać takie zachowania.
W przeglądzie literatury przeprowadzonym przez zespół z Uniwersytetu Oksfordzkiego stwierdzono, że oglądanie obrazów przedstawiających samookaleczenia wiąże się ze wzrostem impulsu do takich zachowań. Dotyczyło to szczególnie młodzieży, która jest bardziej podatna na tego rodzaju wpływy.
Dotyczy to m.in. zdjęć czy filmików publikowanych w mediach społecznościowych. Badacze zauważyli także, że może to wzmacniać poczucie przynależności do grupy osób samookaleczających się.
Inne prace wykazały, że korzystanie z urządzeń cyfrowych i ekspozycja na treści związane z samookaleczeniem lub myślami samobójczymi zwiększają ryzyko pojawienia się tych zachowań.
Ryzyko to rośnie szczególnie wtedy, gdy są one przedstawiane w sposób dramatyczny, powtarzalny lub wizualnie „upiększony”.
Kolejne badanie potwierdziło, że ekspozycja na inne formy samookaleczania w sieci (np. narracje, zdjęcia, opisy) wiązała się ze wzrostem myśli samobójczych i samookaleczeń. Zaobserwowano także nasilenie zaburzeń emocjonalnych, niezależnie od innych czynników.
W jednej z przeprowadzonych analiz wykazano istnienie korelacji między intensywnym korzystaniem z mediów społecznościowych a występowaniem zachowań autodestrukcyjnych (takich jak NSSI – non-suicidal self-injury). Sugeruje to, że treści wizualne mogą mieć wpływ na naśladowanie takich zachowań.
Co z tego wynika w kontekście serialu “Euphoria”?
- Estetyczne przedstawienie cierpienia, nawet jeśli jest artystycznie wartościowe, może u młodych osób oglądających zwiększać skłonność do identyfikacji z destrukcyjnymi zachowaniami.
- Treści takie mogą normalizować samookaleczenia i nadużywanie substancji jako sposób radzenia sobie lub formę ekspresji, co sprzyja takie działania u osób wrażliwych emocjonalnie.
- W świetle tych danych obecność takich scen w “Euphorii” wymaga refleksji twórców, jak i świadomej pracy osób zajmujących się terapią, dydaktyką i rodziców. Trzeba wyjaśniać, że choć cierpienie jest realne, nie musi być ani estetyzowane, ani powielane zamiast szukania pomocy.
Przesłanie na Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego
“Euphoria” przypomina, że zdrowie psychiczne młodzieży queerowej nie jest problemem jednostki, lecz wyzwaniem społecznym. Kluczowe są: dostęp do rzetelnej edukacji seksualnej, wsparcie psychologiczne wolne od uprzedzeń, a także tworzenie bezpiecznych przestrzeni w szkołach i społecznościach lokalnych.
Serial otwiera dyskusję, której nie możemy unikać – bo każde przemilczenie zwiększa ryzyko samotności i cierpienia młodych osób.
Podsumowanie
“Euphoria” to dzieło pełne sprzeczności: z jednej strony brutalne i niepokojące, z drugiej – głęboko empatyczne i ważne. Jako psycholożka i seksuolożka dostrzegam w nim przede wszystkim wezwanie do uważności wobec młodzieży queerowej. Potrzebują one nie tylko reprezentacji, ale przede wszystkim realnego wsparcia, które pomoże im rozwijać się w świecie wolnym od stygmatyzacji.
Bibliografia
- Arendt, F., Scherr, S., & Romer, D. (2019). Effects of exposure to self-harm on social media: Evidence from a two-wave panel study among young adults. New Media & Society, 21(11–12), 2422–2442.
- Biernesser, C., Sewall, C. J. R., Brent, D., Bear, T., Mair, C., & Trauth, J. (2020). Social media use and deliberate self-harm among youth: A systematized narrative review. Children and Youth Services Review, 116, 105054.
- Bye, A., Carter, B., Leightley, D., Trevillion, K., Liakata, M., Branthonne-Foster, S., Cross, S., Zenasni, Z., Carr, E., Williamson, G., Vega Viyuela, A., & Dutta, R. (2024). Cohort profile: The Social media, smartphone use and Self-harm in Young People (3S-YP) study – A prospective, observational cohort study of young people in contact with mental health services. PLOS ONE, 19(5).
- Hatzenbuehler, M. L. (2014). Structural stigma and the health of lesbian, gay, and bisexual populations. Current Directions in Psychological Science, 23(2), 127–132.
- Russell, S. T., & Fish, J. N. (2016). Mental health in lesbian, gay, bisexual, and transgender (LGBT) youth. Annual Review of Clinical Psychology, 12, 465–487.
- University of Oxford. (2023, March 21). Study shows viewing self-harm images online and in social media usually causes harm. University of Oxford.
- Wilson, C., & Cariola, L. A. (2020). LGBTQI+ youth and mental health: A systematic review of qualitative research. Adolescent Research Review, 5, 187–211.
