“The Substance” – oczami psycholożki

Film “The Substance” to bezlitosna metafora obsesji młodości i piękna. Kobiece ciało staje się w niej polem walki o wartość, widzialność i prawo do istnienia. Z perspektywy psycholożki to opowieść o micie urody, przemocy oraz systemie patriarchalno-kapitalistycznym, uczącym kobiety, że za akceptację trzeba zapłacić. Często najwyższą cenę.

Ciało jako waluta w systemie patriarchalno-kapitalistycznym

W “The Substance” ciało kobiety zostaje przedstawione nie tylko jako przestrzeń fizyczna, lecz jako towar podlegający najbardziej brutalnej formie wymiany. Młodość i atrakcyjność za widzialność, akceptację i możliwość odniesienia sukcesu. To odzwierciedlenie zjawiska, które feministki i badaczki kultury opisują jako wewnętrzną przemoc społeczną. Nie narzuconą bezpośrednio przez jeden czynnik, lecz utrzymaną w ruchu przez media, kulturę konsumpcyjną i patriarchalne normy.

Naomi Wolf, w “The Beauty Myth”, argumentuje, że mit urody jest narzędziem kontroli społecznej kobiet, które wraz z postępami feminizmu są poddawane coraz ostrzejszym standardom piękna, aby uwięzić ich zasoby i uwagę w obsesji nad wyglądem fizycznym. Wolf pisze, że obrazy piękna stały się formą ideologicznego ucisku. Wykorzystuje ona presję ekonomiczną i społeczną, by kobiety angażowały się w niezwykle kosztowne i często szkodliwe praktyki “poprawiania” czy “naprawiania” wyglądu.

W pracy gabinetowej widzę, jak kobiety internalizują te normy. Traktują swoje ciało jak „projekt do naprawy”, którego wartość musi być stale podwyższana, by zasłużyć na uwagę i akceptację. To właśnie ten mechanizm film przerysowuje do ekstremum: ciało nie jest już „atrybutem”, lecz koszmarnym zadaniem niekończącej się transformacji.

Mit urody i psychologiczna cena perfekcji

Centralnym wątkiem filmu jest przekonanie, że „nieustanna perfekcja” zapewnia bezpieczeństwo i wartość. To narracja, którą psychologia określa jako wewnętrzny imperatyw wyglądu. Ta narracja nie jest naturalna ani biologiczna, lecz kulturowo i historycznie uwarunkowana. Jak zauważa Wolf, idea piękna jest konstruowana społecznie i służy do reprodukowania określonych ról i zachowań. Nie stanowi zatem obiektywnej miary ludzkiej wartości, lecz jest presją narzuconą kobietom w celu ich podporządkowania.

Badania z obszaru teorii obiektyfikacji wskazują, że ciągłe eksponowanie kobiet na normy wyglądu (np. w reklamach, filmach, mediach społecznościowych) prowadzi do samoobiektyfikacji. To oznacza traktowania siebie jako obiektu, który ma być oglądany, oceniany i konsumowany. Obiektyfikacja ta wiąże się z podwyższonym stresem, niskim poczuciem własnej wartości, lękiem i zaburzeniami obrazu ciała.

W filmie te procesy zostają przeniesione na bardzo dosłowny, groteskowy poziom. Bohaterka doświadcza własnej przemiany jako procesu mniej „samorealizacji” a bardziej samouprzedmiotowienia. Zatem ciało staje się narzędziem kulturowej kontroli.

Młodość jako obowiązek, starzenie jako zagrożenie

Jednym z psychologicznych motorów narracji filmu “The Substance” jest lęk przed starzeniem się. Nie tylko jako procesem biologicznym, a jako powodem społecznego wykluczenia. Presja, by wyglądać młodo, jest tu kluczowa: świat filmu traktuje starzenie jak zagrożenie, które automatycznie dewaluuje kobiecą wartość.

W literaturze feministycznej ten mechanizm opisywany jest jako element tzw. „Professional Beauty Qualification” – społeczna presja, by kobiety nie tylko spełniały określone standardy estetyczne. Jednak na tym nie koniec – mają to robić w pełni i bezwzględnie. To nie tylko kwestia wyglądu, a również kulturowego lęku przed starością, który jest kierowany głównie wobec kobiet.

Psychologicznie ten lęk przekłada się na poczucie, że zmiana ciała jest jedyną drogą do utrzymania społecznego statusu i osobistego poczucia wartości. W filmie jest to ukazane poprzez obsesyjne transformacje bohaterki. Jest to wynik nie indywidualnej patologii, lecz społecznej presji, utrwalonej przez kulturę.

Kapitalizm, patriarchat i przemoc estetyczna

Z perspektywy psycholożki i ekspertki seks coachingu, istotne jest dostrzeżenie, że obsesja piękna nie jest efektem indywidualnych postaw czy wyborów. Jest systemowym wymogiem reprodukowanym przez patriarchat i kapitalizm. Standardy piękna funkcjonują jako mechanizmy społecznego nadzoru i kontroli, które utrzymują hierarchię władzy i ekonomiczne nierówności.

Wolf zauważa, że wraz z postępami feminizmu w latach 60. i 70. XX wieku presja dotycząca wyglądu nie zmalała. Wręcz przeciwnie – jej intensywność wzrosła. Ponieważ społeczeństwo stworzyło nowe, restrykcyjne normy, przekierowujące uwagę kobiet z pozycji zawodowej i politycznej, na ich wygląd zewnętrzny.

Badania nad obiektyfikacją wykazały, że samoobiektyfikacja wiąże się z wyższym poziomem lęku, depresji i dysforii cielesnej. Szczególnie w kontekście mediów i reklam, które promują nierealistyczne standardy piękna.

W filmie mechanizmy te zostają ukazane jako doświadczenia cielesne. Bohaterka traci kontrolę nad własnym ciałem, które staje się polem kulturowej walki i narzędziem wartościowania społecznego.

Wymiar psychoedukacyjna filmu

Z psychoedukacyjnego punktu widzenia “The Substance” pełni ważną funkcję konfrontacyjną. Ukazuje, jak kulturowa presja może się internalizować, prowadząc do destrukcyjnych wzorców myślenia i zachowań. Film nie demonizuje pojedynczych postaci, lecz obnaża systemowe warunki, które wpływają na psychikę kobiet.

Dla wielu kobiet terapia zaczyna się od uznania, iż presja związana z wyglądem nie jest ich osobistą „słabością”, a efektem długotrwałego wewnętrznego i zewnętrznego nadzoru społecznego. To ów nadzór uczy, że wartość kobiet zależy od spełniania nierealistycznych standardów. To kluczowy krok w odzyskiwaniu autonomii i budowaniu zdrowego obrazu siebie.

Podsumowanie

“The Substance” nie jest tylko satyrą czy groteskową opowieścią o obsesji piękna i młodości. To film, który pokazuje mechanizmy psychologiczne i społeczne, kształtujące doświadczenie kobiet we współczesnym świecie. Pokazuje, jak kulturowe normy dotyczące piękna mogą przenikać do psychiki, wpływać na nasze poczucie własnej wartości, relacje z ciałem i postrzeganie siebie.

Z perspektywy psychologicznej i seks coachingowej ten film ukazuje kilka kluczowych zjawisk, które są dobrze udokumentowane w nauce:

1. Presja wyglądu w kulturze zachodniej ma charakter systemowy, a nie jest efektem indywidualnej próżności – tworzy się poprzez media, reklamy, normy społeczne i oczekiwania, które utrzymują kobiety w stanie ciągłych prób sprostania ideałom, które się nieustannie zmieniają i które nigdy nie są „wystarczająco dobre”.
2. Internalizacja tych norm prowadzi do samoobiektyfikacji – mechanizmu, w którym kobiety zaczynają oceniać siebie z perspektywy zewnętrznego obserwatora, co ma udowodnione konsekwencje dla zdrowia psychicznego, w tym dla obrazu ciała, samoakceptacji i satysfakcji z relacji interpersonalnych.
3. Mit urody, jak opisała Naomi Wolf, nie jest jedynie metaforą – to narzędzie społecznej kontroli, które wiąże poczucie atrakcyjności z wartością życiową, co sprawia, że wiele kobiet czuje, iż musi wyglądać „młodo i idealnie”, żeby być akceptowanymi, zauważanymi i wartościowymi.
4. Efekty psychologiczne tych procesów mają realne konsekwencje – badania wykazały, że samoobiektyfikacja i chroniczne monitorowanie własnego wyglądu są powiązane ze wstydem, lękiem, niskim poczuciem własnej wartości, zaburzeniami odżywiania czy poważnymi zagrożeniami dla zdrowia psychicznego.

W filmie ten mechanizm jest przedstawiony w sposób metaforyczny, jednak jego konsekwencje są realne. Kiedy kobieta uczy się patrzeć na swoje ciało oczami norm kulturowych, traci kontakt z własnymi potrzebami i sygnałami z ciała. Jej poczucie wartości zależy od tego czy i na ile spełnia te zewnętrzne standardy.

Bibliografia

• Calogero, R. M. (2012). Objectification theory, self-objectification, and body image. In T. F. Cash (Ed.), Encyclopedia of body image and human appearance (Vol. 2, pp. 574–580). Academic Press.
• Daniels, E. A., & Bridges, S. K. (2020). Becoming an object: A review of self-objectification in girls. Body Image, 33, 106–120. 
• Fredrickson, B. L., & Roberts, T.-A. (1997). Objectification theory: Toward understanding women’s lived experiences and mental health risks. Psychology of Women Quarterly, 21(2), 173–206.
• Moradi, B., Dirks, D., & Matteson, A. (2005). Women’s experiences of objectification, self-objectification, and body image: A meta-analytic review. Psychology of Women Quarterly, 29(4), 341–364. 
• Schaefer, L. M., & Thompson, J. K. (2017). Self-objectification, body shame, and disordered eating. Journal of Eating Disorders, 5(1), Article 37. 
• Schaefer, L. M., & Thompson, J. K. (2018). Self-objectification and disordered eating: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 63, 32–45.
• Tiggemann, M. (2013). Objectification theory: Of relevance for eating disorder research? Clinical Psychology Review, 33(3), 287–291. 
• Wolf, N. (1991). The beauty myth: How images of beauty are used against women. William Morrow.