Placebo i nocebo to zjawiska, które mogą wpływać na nasze zdrowie równie silnie jak zażywane substancje. Jak nasze przekonania o leczeniu kształtują nasze ciało? Dowiedz się, co wiemy na ten temat z badań, które odkrywają mechanizmy placebo i nocebo. Poznaj ich zastosowanie w medycynie i psychoterapii, które zmienia nasze podejście do procesu zdrowienia.
Placebo i nocebo – czym są?
Placebo i nocebo to terminy opisujące zjawiska związane z reakcjami organizmu. Są to reakcje psychologiczne i neurobiologiczne na oczekiwane efekty leczenia. Efekty te nie wynikają z rzeczywistego działania substancji lub terapii. Placebo odnosi się do pozytywnego wpływu, który wynika z wiary w leczenie. Z kolei nocebo to negatywna reakcja, która pojawia się z przekonania, że coś może zaszkodzić.
Choć obydwa zjawiska są uznawane za efekty psychologiczne, ich wpływ na organizm może być równie silny jak działanie rzeczywistych substancji. Najnowsze badania naukowe pozwalają na głębsze zrozumienie tych zjawisk oraz mechanizmów, które nimi rządzą.
Placebo: psychologia nadziei i oczekiwań
Placebo, znane również jako “efekt placebo”, to zjawisko, które występuje, gdy osoba pacjencka doznaje korzyści zdrowotnych lub poprawy samopoczucia. Ma to miejsce w odpowiedzi na leczenie, które nie zawiera aktywnego składnika terapeutycznego. Zamiast chemicznego mechanizmu działania, efekt placebo wynika z samego przekonania osoby pacjenckiej o skuteczności terapii.
Istnieje wiele teorii na temat mechanizmów placebo. Jednak najnowsze badania wskazują na kilka głównych czynników, które przyczyniają się do jego występowania:
- Oczekiwania – to, co osoba pacjencka spodziewa się poczuć, ma ogromny wpływ na efekt placebo. W badaniach psychologicznych udowodniono, że pozytywne oczekiwania mogą zwiększać prawdopodobieństwo poprawy stanu zdrowia. Zjawisko to jest wynikiem działania tzw. “neuroprzekaźników nagrody”, takich jak dopamina, które są wydzielane w odpowiedzi na przewidywaną poprawę.
- Mechanizmy neurobiologiczne – badania neuroobrazowe wskazują, że placebo aktywuje te same obszary mózgu, które są związane z rzeczywistym leczeniem. W badaniach fMRI wykazano, że placebo stymuluje uwalnianie endorfin, co jest odpowiedzialne za zmniejszenie odczuwania bólu. Placebo może również wpływać na systemy immunologiczne, co pokazano w badaniach nad jego wpływem na stan zapalny.
- Rola osoby lekarskiej i interakcji terapeutycznych – badania wykazały, że pozytywna interakcja z osobą lekarską oraz przekonanie, że terapia jest skuteczna, mogą zwiększyć efekt placebo. Wiara osoby pacjenckiej w kompetencje i autorytet osoby lekarskiej jest silnym czynnikiem, który może wspierać pozytywne oczekiwania dotyczące leczenia.
Nocebo: siła negatywnych oczekiwań
Nocebo, odwrotność placebo, jest zjawiskiem, w którym osoba pacjencka doświadcza negatywnych efektów zdrowotnych w wyniku oczekiwań negatywnych, pomimo braku rzeczywistego szkodliwego czynnika. Zjawisko to jest związane z psychologicznymi mechanizmami lęku i stresu, które mogą pogarszać stan zdrowia osoby pacjenckiej.
- Psychologiczne mechanizmy nocebo – najnowsze badania wskazują, że oczekiwania związane z negatywnymi efektami leczenia mogą prowadzić do zwiększenia poziomu stresu, lęku i depresji, co w konsekwencji negatywnie wpływa na zdrowie. Lęk przed skutkami ubocznymi, nawet jeśli nie występują one w rzeczywistości, może prowadzić do odczuwania tych objawów.
- Aktywacja układu współczulnego – negatywne oczekiwania mogą także prowadzić do aktywacji układu współczulnego, co z kolei może wywoływać objawy takie jak ból, zawroty głowy czy zmiany ciśnienia krwi. W badaniach wykazano, że osoby pacjenckie, które zostały poinformowane o potencjalnych skutkach ubocznych terapii, częściej zgłaszają ich wystąpienie, nawet jeśli nie miały one miejsca.
- Przekonania o chorobie – osoby pacjenckie, które wierzą, że ich stan zdrowia jest nieuleczalny lub pogarsza się, mogą doświadczyć silniejszych objawów związanych z nocebo. W jednym z badań wykazano, że osoby pacjenckie, które są przekonane, że ich choroba prowadzi do nieuchronnej śmierci, wykazują większą intensywność objawów, nawet jeśli nie mają one podstaw biologicznych.
Neurobiologia placebo i nocebo
Współczesne badania neurobiologiczne ujawniają, jak silnie psychika może wpływać na fizjologię ciała. Zjawisko placebo jest związane z uwalnianiem neuroprzekaźników, takich jak dopamina i endorfiny, które działają na układ nerwowy i zmniejszają odczuwanie bólu. Z kolei nocebo aktywuje te same obszary mózgu, co stres, a negatywne oczekiwania mogą prowadzić do wzrostu poziomu kortyzolu (hormonu stresu), który osłabia układ odpornościowy i zwiększa podatność na choroby.
Badania nad placebo i nocebo mają również znaczenie w kontekście psychoterapii. Terapie, które koncentrują się na zmianie przekonań osoby pacjenckiej o jej chorobie i leczeniu, mogą wykorzystywać mechanizmy placebo do wspierania zdrowienia. Natomiast praca nad redukcją lęku i stresu pomaga unikać efektów nocebo.
Podsumowanie
Zjawiska placebo i nocebo pokazują, jak potężny wpływ na zdrowie człowieka mają psychologiczne mechanizmy oczekiwań. Choć placebo może być wykorzystywane w terapii jako narzędzie wspomagające leczenie, nocebo może utrudniać proces zdrowienia, pogarszając stan osoby pacjenckiej.
Współczesne badania potwierdzają, że zarówno pozytywne, jak i negatywne oczekiwania mogą prowadzić do rzeczywistych zmian w organizmach osób pacjenckich. To podkreśla znaczenie psychologicznych aspektów w procesie leczenia.
Bibliografia
- Benedetti, F. (2015). Placebo effects: From the neurobiological paradigm to the clinical evidence. Brain and Behavior.
- Finniss, D. G., Kaptchuk, T. J., Miller, F., & Benedetti, F. (2010). Biological mechanisms of placebo effects: Recent advances and current thoughts. Annual Review of Pharmacology and Toxicology.
- Grierson, R. A., et al. (2016). The nocebo effect: Implications for clinical trials and clinical practice. The Lancet Psychiatry.
- Kaptchuk, T. J., et al. (2010). Placebo effects in medicine. The New England Journal of Medicine.
- Wager, T. D. (2016). Placebo and the brain. The Lancet Neurology.
- Grierson, R. A., et al. (2016). “The nocebo effect: Implications for clinical trials and clinical practice.” The Lancet Psychiatry.
