Rodzice często oczekują, że starsze dziecko pomoże w opiece nad młodszym rodzeństwem. Jednak taka odpowiedzialność może prowadzić do poważnych konsekwencji psychologicznych, wpływających na zaburzenia emocjonalne. Jakie daje to skutki w dorosłym życiu? Przeczytaj!
Oczekiwanie niemożliwego od dziecka – parentyfikacja
Wielu rodziców, często nieświadomie, oczekuje, że starsze dziecko będzie pomagało w opiece nad młodszym rodzeństwem. Na pierwszy rzut oka wydaje się to praktycznym rozwiązaniem, szczególnie w rodzinach, gdzie zarządzanie czasem i obowiązkami jest wyzwaniem. Często wiąże się to z trudną sytuacją finansową lub zdrowotną jednego z rodziców. Zauważa się także, że do parentyfikacji dochodzi w rodzinach gdzie jeden z rodziców jest uzależniony, nieobecny (pracuje za granicą) lub gdy rodzic samodzielnie wychowuje dziecko.
Jednak narzucanie starszemu dziecku odpowiedzialności za młodsze rodzeństwo może prowadzić do szeregu poważnych konsekwencji psychologicznych, emocjonalnych i społecznych, które mogą mieć dalekosiężny wpływ na życie dziecka.
W książce „Emocjonalne pułapki przeszłości”, osoby autorskie Gitta Jacob, Hannie van Genderen, Laura Seebauer piszą, że:
Typowe źródła trybów Emocjonalnie Wymagającego Rodzica i Rodzica Wywołującego Poczucie Winy
Gitta Jacob, Hannie van Genderen, Laura Seebauer, „Emocjonalne pułapki przeszłości”, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2019
• Parentyfikacja – rodzice byli emocjonalnie niestabilni, więc dziecko od wczesnych lat życia uczyło się być odpowiedzialne za dobre samopoczucie innych ludzi.
• Uczenie się przez obserwację – dziecko nauczyło się od innych członków rodziny odgrywać określoną rolę, by zadowolić jednego z nich.
•Członek rodziny stosujący przemoc (fizyczną lub psychiczną) dawał się uspokoić wtedy, gdy pozostali starali się go zadowolić.
Parentyfikacja: kiedy dziecko staje się rodzicem
Jednym z najczęściej obserwowanych zjawisk w kontekście wymuszania opieki nad rodzeństwem jest parentyfikacja. Parentyfikacja to proces, w którym dziecko przejmuje rolę opiekuna lub dorosłego w rodzinie, niemal zawsze kosztem własnego rozwoju emocjonalnego i społecznego. Badania wykazują, że dzieci, które doświadczają parentyfikacji, często odczuwają nadmierną odpowiedzialność, stres oraz mogą mieć trudności w nawiązywaniu zdrowych relacji w dorosłym życiu.
Zamiast mieć możliwość swobodnego eksplorowania własnych zainteresowań i pasji, dzieci poddane parentyfikacji mogą czuć się zmuszone do rezygnacji z własnych potrzeb na rzecz rodzeństwa. W konsekwencji, często tracą możliwość pełnego przeżywania dzieciństwa, co może prowadzić do poczucia straty i żalu, które mogą trwać przez wiele lat.
Emocjonalne, społeczne i zdrowotne konsekwencje parentyfikacji
Opieka nad młodszym rodzeństwem, zwłaszcza gdy jest wymuszona, może wywoływać wysoki poziom stresu. Ten stres jest wynikiem poczucia odpowiedzialności, które przekracza zdolności emocjonalne, często również intelektualne dziecka. W dłuższej perspektywie może to prowadzić do rozwoju zaburzeń lękowych, depresji oraz trudności z samooceną.
Dzieci, które czują się przytłoczone obowiązkami opiekuńczymi, mogą również rozwijać niezdrowe wzorce relacji, co może wpłynąć na ich zdolność do budowania związków w dorosłym życiu. Ponadto, tak obciążone dzieci mogą doświadczać problemów ze zdrowiem fizycznym, takich jak bóle głowy, problemy z trawieniem czy zaburzenia snu.
Starsze dzieci mogą również odczuwać skutki braku aktywności fizycznej, gdyż obowiązki opiekuńcze ograniczają ich czas na zabawę i ruch. To z kolei może prowadzić do problemów zdrowotnych, takich jak otyłość czy problemy z układem krążenia.
Co więcej, przymusowa opieka nad rodzeństwem często prowadzi do napięć i konfliktów między dziećmi. Starsze dziecko może czuć się niesprawiedliwie obciążone odpowiedzialnością, podczas gdy młodsze rodzeństwo może buntować się przeciwko nadopiekuńczości starszego rodzeństwa. Tego typu napięcia zazwyczaj negatywnie wpływają na długoterminowe relacje między rodzeństwem, i na ogólną dynamikę rodzinną.
Zaburzenia tożsamości i rozwoju
Dzieci zmuszone do opieki nad rodzeństwem często doświadczają trudności w rozwijaniu swojej tożsamości. Zamiast eksplorować swoje pasje i cele, mogą koncentrować się na spełnianiu oczekiwań rodziców i młodszego rodzeństwa. W rezultacie, mogą czuć się zagubione w dorosłym życiu, nie wiedząc, kim są ani czego pragną. Zatem ten “brak dzieciństwa”, to nie jest “jedynie” brak zabawy – to ograniczanie możliwości rozwoju. Dziecko rozwija się bowiem głównie poprzez zabawę.
Ponadto, takie dzieci mogą zaniedbywać własny rozwój edukacyjny i społeczny, co może prowadzić do gorszych wyników w nauce i problemów z nawiązywaniem zdrowych relacji rówieśniczych. Dzieci, które muszą poświęcać swój czas na opiekę nad rodzeństwem, mogą nie mieć wystarczającej ilości czasu na rozwijanie swoich umiejętności i zainteresowań, co w przyszłości może ograniczyć ich możliwości życiowe i uniemożliwić rozwijanie nich naturalnego potencjału. Przekłada się to nie tylko na relacje prywatne, jak również zawodowe.
Poczucie niesprawiedliwości i żalu
Starsze dziecko, które jest zmuszane do pełnienia roli opiekuna, często odczuwa poczucie niesprawiedliwości. Może to prowadzić do głębokiego żalu i frustracji, które mogą eskalować do poważnych konfliktów rodzinnych. Dziecko może tak się czuć latami i równie długo może pielęgnować urazę wobec rodziców, którzy narzucają nieadekwatne fazy rozwojowej obowiązki.
Te emocje i odczucia mogą dotyczyć również młodszego rodzeństwa, które może być postrzegane jako źródło ciężaru, braku czasu dla siebie czy braku własnego życia.
Tego typu emocje mogą prowadzić do emocjonalnego oddalenia od rodziny, a nawet chęci zerwania relacji w późniejszym okresie życia. W dorosłym życiu osoby te mogą unikać bliskich relacji lub, przeciwnie, mogą szukać relacji, w których ponownie będą pełnić rolę opiekuna, co może prowadzić do dysfunkcyjnych związków.
Izolacja społeczna
Bycie zmuszanx do opieki nad rodzeństwem, często prowadzi do izolacji społecznej. Obowiązki opiekuńcze mogą ograniczać możliwości uczestnictwa w życiu społecznym, co może prowadzić do poczucia osamotnienia i odrzucenia.
Więcej na temat izolacji społecznej, jej oznaki i konsekwencji dowiesz się z tego artykułu Izolacja społeczna. Jej oznaki i konsekwencje
Przeniesienie wzorców
Dzieci, które były zmuszane do opieki nad rodzeństwem, mogą w dorosłym życiu nieświadomie przenosić te wzorce na swoje dzieci. W ten sposób cykl parentyfikacji może być kontynuowany w kolejnych pokoleniach. W roli rodziców, osoby te mogą być nadopiekuńcze wobec swoich dzieci lub unikać odpowiedzialności, przenosząc ją na partnera lub starsze dzieci.
Dorosłość może obfitość w trudności z: wyznaczaniem granic w relacjach, zaufaniem innym oraz lękiem przed porzuceniem. Obawy przed ponownym obciążeniem odpowiedzialnością mogą prowadzić do unikania głębszych, emocjonalnie zaangażowanych związków.
Podsumowując
Narzucanie starszym dzieciom obowiązku opieki nad rodzeństwem to problem, który może prowadzić do poważnych i długotrwałych konsekwencji. Zarówno psychologicznych, emocjonalnych, społecznych jak i zdrowotnych.
Dlatego tak ważne jest rozważenie potencjalnych zagrożeń związanych z takim podejściem i dążenia do pozwolenia dzieciom na pozostanie dziećmi. Dziecko nie może przyjmować obowiązków dorosłego.
Odpowiedzialność za dzieci spoczywa na dorosłych, starsze rodzeństwo może wspomagać młodsze rodzeństwo, jednak nie jest to tożsame z przejmowaniem roli rodziców.
Bibliografia
- Carter, C. (2014). Parentification in children: Impacts and interventions. Journal of Family Therapy.
- Chase, N. D. (1999). Burdened children: Theory, research, and treatment of parentification. SAGE Publications.
- East, P. L. (2009). The role of sibling caregiving in child development. Annual Review of Psychology, 60, 135-160.
- Hooper, L. M., Doehler, K., Wallace, S. A., & Hannah, N. J. (2011). The Parentification Inventory: Development, validation, and cross-validation. The American Journal of Family Therapy, 39(3), 226-241.
- Jacob, G., van Genderen, H., & Seebauer, L. (2019). Emocjonalne pułapki przeszłości. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- Jurkovic, G. J. (1997). Lost childhoods: The plight of the parentified child. Routledge.
- Menendez, S., & Cheung, C. S. (2017). Sibling relations and parental expectations. Journal of Family Studies.
