Nowa definicja gwałtu w polskim prawie to krok naprzód – czy wystarczający? Zmiany w Kodeksie karnym uwzględniają brak zgody jako kluczowy element przestępstwa. Jednak nadal pozostają luki w ochronie pokrzywdzonych i karaniu sprawców. Jakie są konsekwencje psychologiczne i seksuologiczne i co jeszcze powinno się zmienić?
Nowa definicja gwałtu w polskim prawie
13 lutego 2025 roku weszła w życie nowelizacja polskiego Kodeksu karnego, która zmienia definicję zgwałcenia. Nowe przepisy uwzględniają brak zgody jako kluczowy element przestępstwa, a nie tylko zastosowanie siły, groźb lub podstępu.
To zmiana, o którą od lat zabiegały organizacje walczące o prawa kobiet oraz eksperci ds. przeciwdziałania przemocy seksualnej. Jednak czy nowe prawo rzeczywiście wystarczająco chroni osoby poszkodowane? Co jeszcze powinno się zmienić, by przepisy skutecznie karały sprawców?
Co się zmieniło w polskim prawie?
Dotychczasowa definicja zgwałcenia w Polsce opierała się na konieczności udowodnienia, że osoba poszkodowana doświadczyła przemocy fizycznej, groźb bezprawnych lub została podstępem zmuszona do kontaktu seksualnego. Taka perspektywa sprawiała, że wiele przypadków przemocy seksualnej pozostawało niezgłoszonych lub niekaranych, ponieważ ofiara nie mogła udowodnić elementu przymusu.
Nowelizacja wprowadzająca nową definicję gwałtu, rodzi istotną zmianę: zgodnie z nowym brzmieniem art. 197 Kodeksu karnego, zgwałceniem jest także doprowadzenie innej osoby do obcowania płciowego „w inny sposób, mimo braku jej zgody”. Dodatkowo, nowy paragraf 1a penalizuje doprowadzenie do obcowania płciowego poprzez wykorzystanie stanu niezdolności ofiary do rozpoznania znaczenia czynu. Karalne jest również doprowadzenie do obcowania płciowego w sytuacji, gdy ofiara nie może pokierować swoim postępowaniem.
Co nowa definicja gwałtu oznacza dla osób poszkodowanych?
Z psychologicznego i seksuologicznego punktu widzenia nowe przepisy to krok w dobrym kierunku. Dotychczasowa definicja mogła wywoływać u osób poszkodowanych tzw. podwójne skrzywdzenie. Nie tylko doświadczały przemocy seksualnej, ale także musiały udowodnić, że walczyły, broniły się fizycznie czy werbalnie.
Tymczasem liczne badania pokazują, że naturalną reakcją na przemoc może być zamrożenie (tzw. freeze response). Oznacza to brak zdolności do aktywnego oporu. Badania przeprowadzone przez Möllera, Söndergaarda i Helströma wykazały, że ponad 70% osób znajdujących się w takiej sytuacji doświadcza reakcji tonic immobility. Jest to bezpośrednio powiązane z wyższym ryzykiem PTSD oraz ciężkiej depresji.
Osoby doświadczające przemocy seksualnej często doświadczają długofalowych skutków psychicznych, takich jak zaburzenia lękowe, depresja, a także trudności w budowaniu zdrowych relacji intymnych. Jak wskazują badania Ullmana i Vasqueza, osoby doświadczające zgwałcenia wykazują znacznie wyższy poziom lęku w sytuacjach, które mogą przypominać im te przeżycia, co w efekcie może prowadzić do unikania bliskości i osłabienia zdolności do wyrażania zgody w przyszłych relacjach.
Ponadto, zgodnie z raportem Justice Canada (2019), trauma seksualna może powodować zmiany w funkcjonowaniu mózgu. Dotyczy to w szczególności obszarów odpowiedzialnych za regulację emocji i podejmowanie decyzji.
Z perspektywy seksuologicznej ważne jest, że nowe prawo podkreśla rolę zgody jako kluczowego elementu etycznych relacji seksualnych. Edukacja na temat zgody seksualnej powinna stać się integralną częścią programów szkolnych oraz kampanii społecznych. Jest to konieczne, aby zmienić myślenie o seksualności jako obszarze, w którym domniemanie zgody nie powinno obowiązywać.
Przegląd badań Scotta, Boyesa i Rees wskazuje, że nauczanie o zgodzie seksualnej w ramach edukacji systemowej znacząco zmniejsza ryzyko przemocy seksualnej oraz akceptację mitów na temat gwałtu.
Czy nowe prawo rzeczywiście chroni osoby poszkodowane?
Choć nowelizacja stanowi istotny postęp, organizacje zajmujące się prawami kobiet, wskazują na niedociągnięcia:
- Nadal konieczne jest udowodnienie braku zgody – zamiast jasnego standardu „tylko tak oznacza tak”, ciężar dowodu często wciąż spoczywa na osobie poszkodowanej. Aby ustawa była skuteczna, potrzebne jest wprowadzenie domniemania braku zgody w sytuacjach, w których osoba poszkodowana nie mogła jej świadomie wyrazić.
- Brak obowiązkowej edukacji dla sędziów i prokuratorów – prawo może działać tylko wtedy, gdy osoby je egzekwujące rozumieją jego znaczenie. W Polsce nadal dochodzi do wtórnej wiktymizacji osób poszkodowanych w toku postępowania sądowego.
- Potrzeba lepszego wsparcia dla poszkodowanych – zmiana przepisów to jedno, kluczowe jest zapewnienie poszkodowanym kompleksowej opieki psychologicznej i prawnej, tak by miały możliwości i odwagę zgłaszać przemoc seksualną.
Podsumowanie
Nowelizacja polskiego Kodeksu karnego wprowadza istotne zmiany w definicji gwałtu, uwzględniając brak zgody jako centralny element przestępstwa. To krok w dobrym kierunku, który lepiej odzwierciedla rzeczywistość psychologiczną poszkodowanych oraz zgodność z międzynarodowymi standardami Praw Człowieka. Jednak wciąż pozostaje wiele do zrobienia.
Aby nowe prawo skutecznie chroniło osoby poszkodowane i karało sprawców, konieczne są dalsze reformy: wprowadzenie domniemania braku zgody w określonych sytuacjach, obowiązkowe szkolenia dla sędziów i prokuratorów oraz powszechna edukacja dotycząca zgody seksualnej. Tylko poprzez kompleksowe podejście można realnie zmniejszyć skalę przemocy seksualnej i zapewnić sprawiedliwość ofiarom.
Zmiana prawa to dopiero początek – kluczowe będzie jego wdrażanie w praktyce i zmiana społecznej świadomości na temat seksualności, zgody i przemocy.
Bibliografia
- Department of Justice Canada. (2019). The impact of trauma on adult sexual assault victims. Government of Canada. Retrieved from https://www.justice.gc.ca/eng/rp-pr/jr/trauma/trauma_eng.pdf
- Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. (2022). Zdrowie seksualne młodzieży: Raport z badań społecznych. Retrieved from https://fdds.pl/_Resources/Persistent/9/8/0/6/9806b3e0ede09f24c5a2f54d66b6bf465fa42663/Dzieci%20si%C4%99%20licz%C4%85%202022%20-%20Zdrowie_seksualne.pdf
- Möller, A., Söndergaard, H. P., & Helström, L. (2017). Tonic immobility during sexual assault – A common reaction predicting posttraumatic stress disorder and severe depression. Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, 96(8), 932–938.
- Scott, R. J., Boyes, M. A., & Rees, C. M. (2021). Teaching sexual consent to young people in education settings: A narrative systematic review. Sex Education, 21(6), 673–691.
- Ullman, S. E., & Vasquez, A. (2021). Emotional responses to a sexual assault threat: A qualitative analysis. Journal of Interpersonal Violence, 36(21–22), 10602–10629.
