Stres i wypalenie zawodowe w edukacji to nie tylko problem jednostki, lecz wyzwanie dla całego systemu edukacji. Długotrwałe obciążenie psychiczne prowadzi do poważnych konsekwencji – od pogorszenia zdrowia psychicznego i fizycznego po spadek jakości nauczania. Jako psycholożka z doświadczeniem pracy w edukacji wiem, jak ważne jest mówienie o tym otwarcie. Równie istotne jest szukanie rozwiązań zarówno na poziomie indywidualnym, jak i instytucjonalnym.
Nauczyciel_ka – zawód z misją?
Światowy Dzień Nauczyciela jest obchodzony 5 października. Zawód osoby nauczycielskiej od dekad określany jest mianem „misji”. Jednak współczesne realia szkolne coraz wyraźniej pokazują, że idealizowanie tej roli odbywa się kosztem zdrowia psychicznego osób pracujących w edukacji. Rosnące wymagania społeczne, presja na wyniki osób uczniowskich i zmiany programowe zwiększają obciążenie pracą. Nieustanna konieczność dostosowywania się do nowych wyzwań sprawia, że osoby pracujące w edukacji są w grupie wysokiego ryzyka wypalenia zawodowego.
Stres i wypalenie – co mówią badania?
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa wypalenie zawodowe jako syndrom wynikający z chronicznego stresu w pracy. Jest to stres, którego nie udało się skutecznie opanować. Syndrom ten obejmuje trzy główne wymiary. To wyczerpanie emocjonalne i fizyczne, depersonalizacja (cyniczne nastawienie wobec pracy i osób uczniowskich) oraz obniżone poczucie skuteczności (Maslach & Jackson, 1981).
Badania metaanalityczne pokazują, że odsetek osób nauczycielskich doświadczających objawów wypalenia waha się od 25% do ponad 70%. Natomiast stres jest zjawiskiem powszechnym i często prowadzącym do problemów zdrowia psychicznego. Najczęściej doświadczają depresji, zaburzeń lękowych czy problemów somatycznych (Agyapong et al., 2022; Madigan, 2023). Wypalenie odbija się na zdrowiu osoby nauczycielskiej, jak i na jakości pracy i relacjach z osobami uczniowskimi (Dreer et al., 2023).
Źródła przeciążenia
Najczęściej wymieniane w badaniach czynniki ryzyka obejmują:
- nadmierne obciążenie pracą (przygotowanie materiałów, biurokracja, praca poza lekcjami),
- brak wsparcia społecznego w środowisku szkolnym,
- niską autonomię i niewystarczające wynagrodzenie (Schaufeli, Leiter & Maslach, 2009),
- a także rosnące wymagania emocjonalne – kontakt z trudnymi sytuacjami uczniów, praca z rodzicami, zarządzanie konfliktami (Zhao et al., 2022).
Nieprzypadkowo to właśnie osoby nauczycielskie mówią o poczuciu osamotnienia i niewidzialności. Ponieważ ich dobrostan wciąż rzadko stanowi priorytet w systemowych rozwiązaniach edukacyjnych.
Dlaczego wypalenie zawodowe w edukacji to problem systemowy?
Badania pokazują, że zdrowie psychiczne osób nauczycielskich ma bezpośredni wpływ na jakość edukacji. Wypalenie zawodowe w edukacji wiąże się z gorszymi relacjami z osobami uczniowskimi, mniejszą satysfakcją z pracy i chęcią porzucenia zawodu (Skaalvik & Skaalvik, 2010, 2011). Skutki odczuwa nie tylko jednostka. Cierpi także cały system – rośnie absencja, spada jakość nauczania, a osoby uczniowskie dostają mniej wsparcia.
Co możemy zrobić?
Badania interwencyjne wskazują na kilka skutecznych kierunków:
- programy redukcji stresu oparte na uważności – obniżają poziom wypalenia i zwiększają odporność emocjonalną (Jennings et al., 2013; Roeser et al., 2012),
- techniki oddechowe i relaksacyjne – wspierają regulację emocji i fizjologii stresu (Brown & Gerbarg, 2009),
- budowanie wsparcia społecznego w gronie pedagogicznym – zmniejsza poczucie izolacji i chroni przed wyczerpaniem (Schwarzer & Knoll, 2007),
- zwiększanie autonomii i wpływu na warunki pracy – kluczowe w zapobieganiu poczuciu bezradności (Zhou et al., 2024).
Od praktyki indywidualnej do zmian systemowych
W numerze styczeń – luty 7 (1) 2025 “Kreatywnego Wychowawcy” opublikowany został artykuł mojego autorstwa, w którym szczegółowo opisałam narzędzia wspierające osoby nauczycielskie w pracy ze stresem. Od autorefleksji i prowadzenia dziennika świadomości stresu, po krótkie praktyki uważności i techniki oddechowe. To praktyczny „narzędziownik”, który każda osoba nauczycielska mogą wdrożyć od razu.
Ten artykuł pokazuje szerszą perspektywę: badania, mechanizmy i wyzwania systemowe. W połączeniu oba teksty stanowią pełniejszy obraz – od wiedzy naukowej, po konkretne strategie do wdrożenia w codzienności szkolnej.
Podsumowanie
Osoba nauczycielska to też człowiek – to zdanie brzmi banalnie, a w praktyce wymaga nieustannego przypominania. Stres i wypalenie zawodowe w edukacji, nie są oznaką słabości, lecz naturalnym efektem przeciążenia i braku systemowego wsparcia. Dbając o zdrowie psychiczne osób nauczycielski, dbamy o przyszłość edukacji.
Chcesz dowiedzieć się jak wzmacniać umiejętności reagowania na stres i budować odporność w codziennym życiu szkolnym? Przeczytaj artykułu mojego autorstwa w magazynie “Kreatywny Wychowawca”.
