Zaimki to coś więcej niż gramatyka — to sposób, w jaki uznajemy czyjąś tożsamość. W psychologii języka i tożsamości mają one kluczowe znaczenie dla poczucia bezpieczeństwa, przynależności i samoakceptacji. Używanie właściwych zaimków wspiera zdrowie psychiczne osób queer i buduje relacje oparte na szacunku i autentyczności.
Współczesna psychologia języka i tożsamości wskazuje, że język nie jest jedynie neutralnym narzędziem komunikacji. Zaimki stanowią jego ważną część — niosą znaczenia społeczne, tożsamościowe i emocjonalne.
W kontekście społeczności queer — w tym osób transpłciowych i niebinarnych — wybór oraz respektowanie właściwych zaimków ma ogromne znaczenie. Wpływa na poczucie sprawczości, przynależności, a także na zdrowie psychiczne i społeczne funkcjonowanie.
Z perspektywy psycholożki w trakcie certyfikacji z seksuologii klinicznej i seks coachingu przyglądam się temu, dlaczego zaimki mają znaczenie. Analizuję, jakie mechanizmy psychologiczne i językowe za tym stoją oraz jakie mają praktyczne implikacje w terapii, edukacji i pracy z osobą kliencką queer.
Język, zaimki i tożsamość – podstawy teoretyczne
Kategoria tożsamościowa – język
Język nie tylko opisuje rzeczywistość, lecz także ją kształtuje. W psychologii języka podkreśla się, że kategorie językowe wpływają na procesy poznawcze – ułatwiają lub utrudniają reprezentację świata społecznego, tego, jak widzimy „innych” i jakie znaczenia im przypisujemy.
W tym sensie zaimki – jako część języka odnosząca się do osoby, jej roli podmiotu – pełnią silną funkcję symboliczną.
Zaimki jako wskaźnik przynależności i widzialności
Dla osób transpłciowych i niebinarnych zaimki często stają się narzędziem afirmacji ich tożsamości.
Jednocześnie mogą być źródłem wykluczenia i alienacji, jeśli są ignorowane lub używane błędnie. Z perspektywy psychologicznej bycie nazywanym w sposób zgodny z własną tożsamością ma ogromne znaczenie. To jeden z kluczowych elementów potwierdzenia („affirmation”) i uznania („validation”) swojej tożsamości płciowej lub genderowej.
Zaimki, język inkluzywny i redukcja uprzedzeń
Badania nad językiem pokazują, że użycie zaimków neutralnych genderowo lub uzgodnionych z osobą rozmówcy może sygnalizować tzw. „bezpieczeństwo tożsamościowe” (identity-safety). Takie praktyki wspierają pozytywne nastawienie i większe poczucie akceptacji, na przykład w organizacjach czy instytucjach.
W eksperymentach wykazano, że włączenie w komunikację form zaimków uwzględniających różnorodność genderową sprzyja większemu poczuciu przynależności i mniejszemu odczuwaniu wykluczenia.
Empiryczne dowody – zaimki, zdrowie psychiczne, funkcjonowanie społeczne
Zaimki a wierzenia o płci, przetwarzanie językowe
Badanie opublikowane w 2024 r. wskazuje, że zaimki jako część funkcji językowych mogą kodować informacje społeczne, które wpływają na to, jak ludzie myślą o świecie społecznym i jak formułują wnioski. Innymi słowy, gdy w komunikacji jawnie bądź subtelnie sygnalizuje się, jaką płeć czy gender ma osoba referująca, wpływa to na percepcję i kategorię, w której ją umieszczamy.
Zaimki a tożsamość niebinarna i społeczna relacja
Badanie jakościowe „Non-binary identity and pronoun use” (2024) pokazuje, że osoby niebinarne świadomie zarządzają swoimi wyborami pronominalnymi. Traktują je jako ważny element działań związanych z tożsamością, widzialnością i relacjami społecznymi.
Uczestnicy badania podkreślali, że używanie właściwych zaimków ma dla nich duże znaczenie. Pomaga budować spójność między tym, kim się identyfikują, a tym, jak są postrzegani przez innych.
Zaimki, imiona i zdrowie psychiczne – dane kliniczne
Choć publikacja dotyczy głównie imienia, a nie zaimków, to jej wnioski są bardzo zbliżone. W badaniu przeprowadzonym w USA wśród 129 osób transpłciowych i gender-niekonfirmujących w wieku 15–21 lat analizowano wpływ używania wybranego imienia przez otoczenie. Wykazano, że uznanie imienia było skorelowane z niższym poziomem depresji, mniejszą liczbą myśli samobójczych i niższym odsetkiem podejmowanych prób samobójczych.
Wnioskując: jeśli uznanie imienia ma taki wpływ, uznanie właściwych zaimków – które są równie fundamentalne – może pełnić podobną funkcję afirmacyjną.
Język inkluzywny jako czynnik sprzyjający bezpieczeństwu i zdrowiu psychologicznemu
Artykuł „What’s in a pronoun? Why gender-fair language matters” (Harris, 2017) analizuje, w jaki sposób język – w tym użycie zaimków – może utrwalać nierówności płciowe. Autor pokazuje też, że językowe strategie mogą skutecznie zmniejszać te uprzedzenia i wspierać równość.
Z kolei praktyczne opracowania, takie jak poradniki dla instytucji LGBTQIA+, podkreślają znaczenie możliwości wyboru i respektowania zaimków. Takie działania tworzą przestrzeń bardziej inkluzywną i sprzyjającą zaangażowaniu osób gender-różnorodnych w opiekę medyczną i psychologiczną.
Mechanizmy psychologiczne: Jak i dlaczego zaimki mają znaczenie
Potwierdzenie tożsamości (identity affirmation)
Kiedy osoba jest nazywana zaimkiem zgodnym z jej tożsamością, dochodzi do potwierdzenia jej subiektywnego poczucia „kim jestem” w zewnętrznym świecie. To potwierdzenie ma znaczenie terapeutyczne i psychologiczne — redukuje konflikt-przeciwstawienie między tym, jak się identyfikuje, a jak jest nazywana.
Brak takiego potwierdzenia (misgendering) może natomiast prowadzić do dysforii, alienacji, osłabienia poczucia przynależności.
Widzialność i społeczna przynależność
Zaimki działają jako sygnały społeczne. Użycie właściwych zaimków wysyła komunikat: „ta osoba jest uznana, jej tożsamość ma znaczenie”. W instytucjach, grupach społecznych i w pracy włączenie zaimków (np. w podpisie mailowym lub podczas przedstawiania się) sygnalizuje otwartość i szacunek wobec różnorodności. Takie działanie zwiększa poczucie bezpieczeństwa tożsamościowego i obniża barierę wejścia do relacji.
Redukcja stresu mniejszościowego (minority stress)
Model stresu mniejszościowego (minority stress) wskazuje, że osoby należące do grup marginalizowanych doświadczają chronicznego stresu w wyniku stygmatyzacji, odrzucenia, nieuznania.
Uznanie zaimków jest jedną z form afirmacji, która może osłabić negatywne skutki tego stresu — np. niższe ryzyko depresji, lęku, samouszkodzeń. Dane wskazują, że między innymi afirmacja imienia lub zaimków może być czynnikiem ochronnym.
Kognitywne i afektywne aspekty języka
Z punktu widzenia psychologii języka, słowa, zaimki, konstrukcje językowe są częścią schematów myślowych. Gdy zaimki są nieuzgodnione z tożsamością osoby, mogą aktywować dysonans poznawczy, doświadczenie bycia „nie-widzialnym” lub „nie-uznanym”. Z kolei gdy zaimki są uzgodnione, ułatwiają harmonizację wewnętrznej i zewnętrznej reprezentacji siebie. Przykładowo badanie z 2024 r. wykazało, że zaimki mogą „kodować informacje społeczne, które wpływają na to, jak ludzie myślą o swoim świecie społecznym i jak formułują wnioski”.
Wyzwania i ograniczenia
Język a strukturalne ograniczenia
Choć zmiana języka (w tym użycie inkluzywnych zaimków) jest istotna, nie zastępuje ona zmian strukturalnych (np. polityk instytucjonalnych, dostępu do opieki, prawa). Język sam w sobie nie likwiduje dyskryminacji, ale może być jedną z części szerzej zakrojonej strategii.
Kontekst kulturowy i językowy
Większość badań pochodzi z kontekstu anglojęzycznego (np. USA, Kanada). W językach o silnie gramatycznie zróżnicowanych rodzajach (np. języki słowiańskie) problematyka zaimków i języka inkluzywnego ma dodatkowe warstwy (gramatyka, odmiana, zwyczaje językowe). Przykładowo w języku hiszpańskim pojawia się propozycja zaimka „elle” jako neutralnej trzeciej osoby, choć nie jest powszechnie przyjęta. Terapia i praktyka, wymaga dostosowania kulturowego.
Brak badań długofalowych i różnorodności demograficznej
Choć istnieją solidne badania (jak wyżej związane z imieniem), nadal jest potrzeba badań długofalowych, uwzględniających różnorodność rasową, kulturową, wiekową w kontekście zaimków — szczególnie poza kontekstem USA i Kanady.
Implikacje praktyczne dla pracy eksperckiej w psychologii, seksuologii i seks coachingu
W pracy terapeutycznej
– Zapytaj osobę kliencką o zaimki: na początku relacji (lub w trakcie) zapytaj: „Jakich zaimków używasz? Czy chciałxbyś, bym ich używała?”
– Używaj ich konsekwentnie: jeżeli osoba kliencka wskazał) dane zaimki, ważne jest, by je stosować w mowie, notatkach, dokumentacji – to buduje zaufanie i bezpieczeństwo.
– Przygotuj się na korekty: jeśli się pomylisz – przeproś krótko, popraw się i idź dalej. W literaturze podkreśla się, że „popełniamy błędy, ale to ważne, by akceptować korektę i zmieniać zachowanie”.
– Rozważ wpływ środowiska osoby klienckiej: czy szkoła, praca, rodzina używają właściwych zaimków? Czy osoba kliencka doświadcza misgenderingu? To może być ważny obszar interwencji.
W praktyce seksuologicznej i edukacyjnej
– Edukacja i warsztaty: w pracy z grupami czy instytucjami (szkoły, poradnie, kliniki) można i warto przeprowadzić szkolenie nt. zaimków, języka afirmatywnego, aby budować przestrzeń przyjazną dla osób gender-różnorodnych.
– Polityka i dokumentacja: zachęcanie do włączania pola „zaimki” w formularzach, e-mailach, podpisach, procedurach. Wskaźnikiem inkluzywności jest to, czy instytucja pyta o zaimki i czy je respektuje.
– Monitorowanie efektów: w badaniach (np. imię) możliwość używania własnego imienia w różnych kontekstach była związana z niższymi poziomami depresji i suicydalności. Analogicznie warto monitorować, czy zmiana praktyki zaimków przekłada się na lepsze samopoczucie uczestników/uczestniczek programów.
W pracy z instytucjami i organizacjami
– Komunikacja wewnętrzna i zewnętrzna: instytucje mogą uwzględniać zaimki w podpisach mailowych, materiałach promocyjnych, politykach równościowych — co pokazuje jawnie, że są świadome i otwarte.
– Tworzenie kultury tożsamościowego bezpieczeństwa: eksperymentalne badania wykazały, że gdy komunikat instytucji sygnalizuje: „W tym miejscu jesteś widzianx i uznanx” — to wzrasta zaangażowanie, satysfakcja i poczucie przynależności.
Podsumowanie
Z perspektywy psychologii języka i tożsamości zaimki odgrywają istotną rolę w procesie samookreślenia i komunikacji. Z punktu widzenia seksuologicznego i afirmatywnego wobec społeczności queer mają one również głębokie znaczenie dla uznania i szacunku wobec różnorodnych tożsamości.
Nie są jedynie formalnym elementem gramatyki, lecz ważnym składnikiem doświadczenia psychologicznego, społecznego i emocjonalnego.
Użycie właściwych zaimków to element potwierdzenia tożsamości, budowania bezpieczeństwa relacyjnego, redukcji stresu mniejszościowego i wspierania zdrowia psychicznego. Natomiast ignorowanie lub wykluczanie tej praktyki może prowadzić do alienacji, dysforii i pogorszenia funkcjonowania psychicznego.
W praktyce terapeutycznej, edukacyjnej i instytucjonalnej warto traktować kwestię zaimków z pełną uważnością. To nie drobiazg, lecz ważny element inkluzywnej, świadomej i pełnej szacunku komunikacji. Język to jeden z najbliższych narzędzi, jakie mamy — może być mostem lub barierą – wybór należy do nas.
Bibliografia
- American Psychological Association. (2021). Guidelines for psychological practice with sexual minority persons.American Psychological Association.
- American Psychological Association. (2023). Gender identity and pronouns: Why they matter.
- Association for Behavioral and Cognitive Therapies. (2022). Why pronouns are important.
- Bowman, B. (2024, April 26). Research finds pronoun use not only shaped language, but also beliefs. University of New Hampshire News.
- Fundacja UNAWEZA. (2021). Język inkluzywny. Bez tabu – nie bój się pytać!
- Harris, C. (2017). What’s in a pronoun? Why gender-fair language matters. Frontiers in Psychology, 8, 1617.
- Luecke, C. L., & Luecke, A. J. (2018, March 30). Name use matters for transgender youths’ mental health. University of Texas News.
- National Conference for Community and Justice. (2021). Why pronouns matter.
- Nowicka, E. (2019). Język inkluzywny – zarys problematyki i próba zdefiniowania terminu. [Niepublikowany manuskrypt]. Academia.edu.
- Polskie Towarzystwo Seksuologiczne. (2018, sierpień). Stanowisko PTS ws. sytuacji społecznej, zdrowotnej i prawnej osób transpłciowych. Polskie Towarzystwo Seksuologiczne.
- Polskie Towarzystwo Seksuologiczne. (2020). Zalecenia Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego dotyczące opieki nad zdrowiem dorosłych osób transpłciowych – stanowisko panelu ekspertów. Polskie Towarzystwo Seksuologiczne.
- Polskie Towarzystwo Seksuologiczne, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, & Polskie Towarzystwo Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej. (n.d.). Zalecenia dotyczące opieki afirmującej płeć dla osób niepełnoletnich [Załącznik dotyczący preferowanego imienia i zaimków].
- Russell, S. T., Pollitt, A. M., Li, G., & Grossman, A. H. (2018). Chosen name use is linked to reduced depressive symptoms, suicidal ideation, and suicidal behavior among transgender youth. Journal of Adolescent Health, 63(4), 503–505.
- Sanchez, L., & Hall, L. (2024). Non-binary identity and pronoun use: Negotiating gender in everyday communication. Journal of Language and Social Psychology, 43(3), 213–231.
- Sczesny, S., Formanowicz, M., & Moser, F. (2016). Can gender-fair language reduce gender stereotyping and discrimination? Frontiers in Psychology, 7, 25–48.
- Stevenson, M. C., & Dowswell, T. (2021). Gender-inclusive language and belonging in organizational communication. Journal of Experimental Social Psychology, 97, 104234.
- University of California, Davis LGBTQIA Resource Center. (2023). Pronouns and inclusive language guide.
