“Happy Birthday, Marsha!” w reżyserii Tourmaline i Sashy Wortzel to krótkometrażowy film, który w sposób intymny i poetycki przybliża widzom postać Marshy P. Johnson. Ciemnoskórej performerki, artystki i jednej z najważniejszych aktywistek Stonewall. Nie jest to dokument, lecz tzw. „speculative portrait” – próba wyobrażenia tego, czego archiwa nie zapisały. To szczególnie istotne w kontekście faktu, że biografie osób transpłciowych przez dekady były marginalizowane i deformowane.
Tożsamość, sprawczość i stress mniejszościowy
Psychologicznie film uchwyca kluczowy aspekt życia osób transpłciowych w przeszłości.: funkcjonowanie w warunkach chronicznego stresu mniejszościowego. Model Meyera (2003) – jeden z najważniejszych i najczęściej cytowanych w odniesineiu do odób LGBTQIA+ – opisuje, jak uprzedzenia społeczne, przemoc strukturalna, mikroagresje i niepewność co do bezpieczeństwa prowadzą do wzmożonego obciążenia psychicznego.
W filmie widzimy to nie poprzez dosłowne sceny przemocy, a poprzez atmosferę zagrożenia, napięcie w przestrzeni publicznej, niestabilność i ciągłą gotowość do obrony. Z psychologicznego punktu widzenia to niezwykle trafne przedstawienie.
Jednocześnie film oddaje ogromną odporność, zgodną z koncepcją queer resilience – osoby prowadzące badania wielokrotnie wskazywały, że osoby LGBTQIA+ rozwijają złożone strategie adaptacyjne, m.in. poprzez wspólnotę, ekspresję tożsamości, tworzenie rodziny z wyboru i działania artystyczne.
Film celebruje tę kreatywność Marshy w sposób zgodny z ujęciem psychologicznym: widzimy troskę o wygląd, rytuały samoekspresji, bliskość z Sylvią Riverą. Każde z tych zachowań wzmacnia poczucie ciągłości tożsamości i sprawczości.
Seksuologiczna perspektywa: cielesność, ekspresja płci i prawo do bycia sobą
Z perspektywy seksuologiicznej film jest cennym przykładem pokazującym:
a) ekspresję płci jako integralny element zdrowia psychoseksualnego
Badania pokazują, że możliwość wyrażania swojej tożsamości płciowej – w wyglądzie, ruchu, performansie, języku – jest fundamentem dobrostanu osób transpłciowych i niebinarnych (American Psychological Association, 2015). W filmie widzimy, jak Marsha buduje swoją tożsamość także poprzez sztukę, modę i performance. To dokładnie te strategie, które literatura określa jako wspierające zdrowie psychoseksualne.
b) seksualność jako część podmiotowości, nie fetyszyzacja
Film w żaden sposób nie seksualizuje Marshy ani Sylvii. Wręcz przeciwnie: pokazuje ich intymność emocjonalną, bliskość i relacyjność, unikając stereotypów, które przez lata dominowały w przedstawieniach osób transpłciowych (np. hiperfeminizacja, patologizowanie seksualności). To zgodne z zaleceniami współczesnej seksuologii (w tym również Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego) i seks coachingu, by przedstawiać osoby transpłciowe poza pryzmatem sensacji i seksualizacji.
c) odzwierciedlenie systemowej opresji seksualnej i cielesnej
Osoby transpłciowe w latach 60. były karane za sposób, w jaki wyglądały, tańczyły, kochały. Funkcjonowały w przestrzeni, gdzie sama ekspresja płci była traktowana jak przestępstwo. Film subtelnie to pokazuje, a nauki zajmujące się przemocą strukturalną potwierdzają, że takie ograniczanie cielesności i ekspresji jest formą symbolicznej i bezpośredniej przemocy seksualnej (Nadal, 2018).
Relacyjność i queerowe siostrzeństwo — Marsha i Sylvia Rivera
Relacja Marshy P. Johnson i Sylvii Rivery w filmie to przykład tego, co literatura określa jako rodzinę z wyboru, które tworzą osoby LGBTQIA+ (choc obecnie już nie tylko), szczególnie transpłciowe, w sytuacji odrzucenia lub braku bezpieczeństwa w rodzinie biologicznej. Model stresu mniejszościowego Meyera (2003) jasno wskazuje, że chroniczne uprzedzenia, dyskryminacja i zagrożenia fizyczne prowadzą do wzrostu ryzyka zaburzeń zdrowia psychicznego. Jednak znacząco neutralizuje je społeczne wsparcie, zwłaszcza ze strony osób o podobnych doświadczeniach. Film oddaje tę dynamikę wyjątkowo wiernie.
W interakcjach Marshy i Sylvii widzimy:
- afektywną responsywność — szybkie odczytywanie swoich emocji,
- wzajemną troskę i ochronę,
- emocjonalną intymność, którą współczesnie psychologia i seksuologia uważają za fundament zdrowego funkcjonowania psychoseksualnego (APA, 2015).
Z perspektywy seksuologii ważne jest to, że więź ta nie jest przedstawiona w sposób seksualizujący – przeciwnie, film podkreśla czułość, solidarność i wspólnotę, a nie seksualność jako oś relacji. To zgodne z aktualnymi standardami prezentowania osób transpłciowych i niebinarnych: unikanie fetyszyzacji i podkreślanie ich pełnej podmiotowości.
Badania nad sieciami wsparcia osób queer (McConnell et al., 2015) pokazują, że takie relacje zwiększają:
- poczucie zakorzenienia,
- odporność psychiczną,
- zdolność radzenia sobie z przemocą strukturalną,
- stabilność tożsamościową.
W filmie ta siła wspólnoty jest jednym z najważniejszych źródeł psychicznej i emocjonalnej stabilizacji Marshy – i doskonale oddaje, jak queerowe siostrzeństwo stanowiło (i wciąż stanowi) formę przetrwania w sytuacji marginalizacji.
Spekulatywna forma jako „archiwum, którego nie było”
„Happy Birthday, Marsha!” nie próbuje rekonstruować minuty po minucie wydarzeń poprzedzających Stonewall. Jest świadomie spekulatywny – i to właśnie czyni go niezwykle istotnym z perspektywy historii osób transpłciowych. Judith Halberstam w The Queer Art of Failure (2011) opisuje strategię, w której queerowa sztuka staje się formą alternatywnego archiwum. Oznacza to, że kiedy oficjalne dokumenty milczą, a historia pomija głosy osób marginalizowanych, sztuka przejmuje rolę pamięci zbiorowej.
W przypadku Marshy P. Johnson i Sylvii Rivery mamy do czynienia z podwójnym wymazywaniem:
- jako osób transpłciowych,
- jako osób żyjących na przecięciu ubóstwa, pracy seksualnej i aktywizmu ulicy.
W tradycyjnych narracjach historycznych kobiety transpłciowe – szczególnie ciemnoskóre – często zostają pominięte lub zdegradowane do roli marginalnych obserwatorek rewolucji. A przecież tak jak w przypadku Marshy P. Johnson, to one były jej inicjatorkami. Film naprawia tę niesprawiedliwość poprzez stworzenie emocjonalnej, intymnej, możliwej wersji ich wieczoru. Niekoniecznie „prawdziwej”, choć zgodnej z ich biografiami, sposobem życia.
Z perspektywy psychologii społecznej (Nadal, 2018) tego rodzaju twórczość pełni funkcję:
- przywracania podmiotowości,
- zmniejszania szkód wynikających z kulturowej niewidzialności,
- rekonstruowania narracji tożsamościowej,
- oraz symbolicznego przeciwdziałania przemocy strukturalnej.
Spekulatywna forma filmu pozwala zobaczyć to, czego archiwa nie przechowały: drobne gesty czułości, śmiech, przygotowania do wieczoru, mikro-rytuały wspierające tożsamość i poczucie własnej wartości. To ważne również z seksuologicznej perspektywy – bo prawo do samostanowienia o własnej płci, ciele i ekspresji stanowi jeden z fundamentów zdrowia psychoseksualnego osób transpłciowych i niebinarnych (APA, 2015).
W ten sposób film staje się politycznym aktem pamięci, odzyskiwaniem historii i jednocześnie formą oporu wobec dominujących narracji. Narracji które przez dekady marginalizowały wkład osób trans w ruch LGBTQIA+.
Film w kontekście współczesnej archiwizacji queerowej historii
Film “Happy Birthday, Marsha!” można było obejrzeć w ramach programu The World Is Watching: Queer History, przygotowanego przez Frameline we współpracy z Invisible Histories oraz Appalshop.
Pokaz odbywał się od 11 do 31 października 2025 roku, o czym pisałam np. w moim newsletterze.
To ważny kontekst – bo takie inicjatywy stają się współczesnym odpowiednikiem queerowych archiwów. Demokratyzują dostęp do historii, które przez dekady były marginalizowane lub wymazywane.
Podsumowanie
“Happy Birthday, Marsha!” to jeden z najważniejszych współczesnych portretów Marshy P. Johnson – nie dlatego, że dokumentuje fakty, lecz dlatego, że przywraca jej człowieczeństwo. Dla psycholożek, seksuolożek, ekspertek seks coachingu i osób pracujących na styku sztuki i nauki film ten jest przykładem:
- jak przedstawiać osoby transpłciowe z szacunkiem i podmiotowością,
- jak unikać stereotypów i seksualizacji,
- jak ukazywać queerową odporność i wspólnotę,
- jak sztuka może naprawiać to, czego historia nie opowiedziała.
Bibliografia
- APA (2015). Guidelines for Psychological Practice with Transgender and Gender Nonconforming People. American Psychological Association.
- Cech, E. A., & Waidzunas, T. (2021). Systemic inequalities for LGBTQ professionals in STEM. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(5), e2025124118.
- Halberstam, J. (2011). The Queer Art of Failure. Duke University Press.
- McConnell, E. A., Birkett, M., & Mustanski, B. (2015). Typologies of social support and associations with mental health outcomes among LGBT youth. LGBT Health, 2(1), 55–61.
- Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: Conceptual issues and research evidence. Psychological Bulletin, 129(5), 674–697.
- Nadal, K. L. (2018). Microaggressions and traumatic stress in LGBTQ lives: Toward a more trauma-informed treatment model. In Trauma Counseling for Diverse Populations (pp. 55–79). Springer.
