Większość z nas wyobraża sobie terapię jako rozmowę o tym, co dzieje się poza gabinetem. FAP (Functional Analytic Psychotherapy, po polsku psychoterapia funkcjonalno-analityczna) odwraca tę perspektywę. Zakłada, że trudności, z którymi ktoś przychodzi, prędzej czy później pojawią się także w samej relacji z terapeutą. I że to właśnie wtedy, na żywo, najłatwiej je zmienić.
Początki i historia FAP
FAP – Psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej, stworzyli psychologowie Robert J. Kohlenberg i Mavis Tsai, związani z Uniwersytetem Waszyngton w Seattle (USA). Podejście zaczęło powstawać w latach 80. Jego pierwszy pełny opis ukazał się w 1991 roku w książce Functional Analytic Psychotherapy: Creating Intense and Curative Therapeutic Relationships. Kohlenberg i Tsai byli nie tylko współautorami metody, a również parą w życiu prywatnym. Niestety w 2021 roku Robert J. Kohlenberg zmarł. Mavis Tsai nadal kontynuuje pracę nad rozwojem FAP i ACL Global Project.
FAP należy do tak zwanej trzeciej fali terapii behawioralnych, obok m.in. terapii akceptacji i zaangażowania (ACT). Jest podejściem transdiagnostycznym. Oznacza to, że nie zaczyna od etykiety diagnostycznej. Ważniejsze jest bowiem pytanie, jakie konkretne zachowania utrudniają danej osobie życie i bliskość z innymi.
Na czym się opiera?
Podstawą FAP jest prosta zasada z psychologii uczenia się. Zachowanie zmienia się najskuteczniej, gdy jego konsekwencje pojawiają się od razu i naturalnie. Rozmowa o tym, że “powinnam częściej mówić, czego potrzebuję”, działa słabiej niż rzeczywiste powiedzenie tego i otrzymanie autentycznej, życzliwej odpowiedzi.
Dlatego osoba prowadząca w FAP, zwraca szczególną uwagę na trzy rzeczy, które dzieją się podczas sesji:
- zachowania problemowe na żywo (w literaturze: CRB1), czyli momenty, w których codzienna trudność osoby klienckiej pojawia się w gabinecie;
- zachowania będące krokiem naprzód (CRB2), czyli chwile, w których osoba kliencka robi coś inaczej niż zwykle;
- to, jak osoba kliencka sama rozumie swoje zachowanie i jego przyczyny.
Dla zobrazowania: osoba, która w życiu unika proszenia o cokolwiek, prawdopodobnie nie poprosi też osoby która prowadzi terapię o zmianę terminu. Nawet jeśli ten obecny jej nie odpowiada. Jeśli w końcu to zrobi, jest to ta kluczowa zmiana, a reakcja osoby prowadzącej terapię staje się częścią “leczenia”.
Pięć zasad pracy terapeuty
Kohlenberg i Tsai opisali pracę terapeuty w pięciu krokach:
- Obserwuj, kiedy trudności osoby klienckiej pojawiają się w sesji.
- Twórz sytuacje w których mogą się pojawić.
- Odpowiadaj naturalnie i wzmacniająco na każdy krok naprzód.
- Sprawdzaj, jak twoje reakcje faktycznie wpływają na osobę kliencką.
- Pomagaj osobie klienckiej zrozumieć, co się wydarzyło, i przenieść to do życia poza gabinetem.
Świadomość, odwaga, miłość – ACL Global Project
W późniejszych pracach, zwłaszcza w książce A Guide to Functional Analytic Psychotherapy: Awareness, Courage, Love, and Behaviorism (2009), autorzy ujęli te zasady prostszym językiem. Świadomość to uważność na to, co dzieje się między dwiema osobami w danej chwili. Odwaga to gotowość do odsłonięcia się i powiedzenia czegoś trudnego. Miłość, rozumiana terapeutycznie, to odpowiadanie na czyjąś odwagę z dostrojeniem do tego, czego ta osoba w danym momencie potrzebuje. Model ten (ACL, od Awareness, Courage, Love) opisuje zarówno postawę osoby prowadzącej terapię, jak i umiejętności, które osoba kliencka rozwija.
Co mówią badania?
FAP jako wzmocnienie terapii poznawczej. Zespół Kohlenberga i Tsai opracował wersję terapii poznawczej depresji wzbogaconą o FAP (FECT) i opublikował wytyczne wraz z wynikami empirycznymi (Kohlenberg, Kanter, Bolling, Parker i Tsai, 2002). W nowszej literaturze badanie to jest przywoływane jako dowód skuteczności tego podejścia u dorosłych leczonych ambulatoryjnie z powodu depresji.
Krótkie interwencje oparte na modelu ACL. W badaniu z 2015 roku Kohlenberg, Tsai i współpracownicy losowo przydzielili 114 studentów do trzech warunków: filmu przyrodniczego, klasycznego ćwiczenia uważności skupionego na własnych doznaniach oraz uważności “interpersonalnej”, opartej na świadomości, odwadze i miłości. Oba ćwiczenia uważności poprawiły poczucie więzi z innymi, a wersja interpersonalna wypadła pod tym względem lepiej niż klasyczna. Autorzy zaznaczają, że nie sprawdzali trwałości efektu.
Badanie z losowym doborem. W badaniu Maitlanda i współpracowników (2016) osoby z trudnościami w relacjach i rozpoznaniem depresji, zaburzeń lękowych lub wybranych zaburzeń osobowości trafiały losowo do FAP albo do grupy oczekującej. Wyniki 22 uczestników pokazały istotnie większą poprawę w grupie FAP pod względem lęku przed bliskością i ogólnego nasilenia objawów.
Podsumowanie 70 badań. Najpełniejszy obraz daje metaanaliza współtworzona przez Mavis Tsai (López-Pinar, Galán-Doña, Tsai i Macías, 2025). Objęła 70 badań: 25 grupowych, w tym 16 z losowym doborem, oraz 45 badań pojedynczych przypadków. Badania przypadków wykazały wyraźną poprawę w zachowaniach, nad którymi pracowano: mniej unikania bliskości i konfliktu, więcej zachowań budujących bliskość i otwartego mówienia o uczuciach i potrzebach. Badania grupowe z grupą kontrolną pokazały solidne efekty w objawach depresji i lęku. Nie stwierdzono istotnych zmian w zakresie złości. Autorzy zastrzegają, że jakość części badań może ograniczać pewność tych wniosków.
Dla kogo FAP może być pomocna
Na podstawie powyższych badań FAP wydaje się najlepiej dopasowana do osób, które:
- unikają bliskości albo boją się jej, choć jej chcą,
- mają trudność z mówieniem o uczuciach i potrzebach oraz ze stawianiem granic,
- unikają konfliktu kosztem siebie,
- czują się samotne lub odcięte od innych mimo kontaktów z ludźmi,
- doświadczają objawów depresji lub lęku, w których relacje odgrywają dużą rolę,
- korzystają już z innej terapii (np. poznawczo-behawioralnej) i chcą pogłębić pracę nad relacjami.
W praktyce FAP bywa łączona z innymi podejściami.
FAP poza gabinetem
Kohlenberg i Tsai przenieśli zasady FAP także poza psychoterapię. Zainicjowany w 2015 roku projekt non profit Awareness, Courage & Love Global Project, którym kieruje Mavis Tsai, organizuje spotkania służące budowaniu więzi i przeciwdziałaniu samotności. Nie ukrywam, że będąc ich uczestniczka od dłuższego już czasu, bardzo doceniam te formę globalnego wspierania ludzi. Zamierzam także w przyszłości działać w ramach prowadzenia tego typu spotkań, pod nadzorem Mavis Tsai, od której mam zaszczyt się uczyć. Według publikacji z 2024 roku projekt rozrósł się do ponad 90 oddziałów prowadzonych przez liderów z 26 krajów i objął ponad 10 000 uczestników. Jako członkini tej społeczności – potwierdzam! Czy to nie jest niesamowite??
Podsumowując
FAP to terapia behawioralna, która traktuje relację terapeutyczną nie jako tło, a jako główne narzędzie zmiany. Opiera się na natychmiastowej, autentycznej odpowiedzi osoby prowadzącej terapię na to, co osoba kliencka robi tu i teraz. A także na trzech umiejętnościach: świadomości, odwadze i miłości. Badania najmocniej wspierają jej użyteczność w trudnościach w relacjach oraz w objawach depresji i lęku.
Bibliografia
- Kohlenberg, R. J., Tsai, M. (1991). Functional Analytic Psychotherapy: Creating Intense and Curative Therapeutic Relationships. Plenum Press.
- Tsai, M., Kohlenberg, R. J., Kanter, J. W., Kohlenberg, B., Follette, W. C., Callaghan, G. M. (2009). A Guide to Functional Analytic Psychotherapy: Awareness, Courage, Love, and Behaviorism. Springer.
- Kohlenberg, R. J., Kanter, J. W., Bolling, M. Y., Parker, C. R., Tsai, M. (2002). Enhancing cognitive therapy for depression with functional analytic psychotherapy: Treatment guidelines and empirical findings. Cognitive and Behavioral Practice, 9(3), 213–229.
- Kohlenberg, R. J., Tsai, M., Kuczynski, A. M., Rae, J. R., Lagbas, E., Lo, J., Kanter, J. W. (2015). A brief, interpersonally oriented mindfulness intervention incorporating Functional Analytic Psychotherapy’s model of awareness, courage, and love. Journal of Contextual Behavioral Science.
- Maitland, D. W. M., Petts, R. A., Knott, L. E., Briggs, C. A., Moore, J. A., Gaynor, S. T. (2016). A randomized controlled trial of Functional Analytic Psychotherapy versus watchful waiting: Enhancing social connectedness and reducing anxiety and avoidance. Behavior Analysis: Research and Practice, 16(3), 103–122.
- Kanter, J. W., Manbeck, K., Kuczynski, A. M., Maitland, D. M., Villas-Bôas, A., Reyes, M. (2017). A comprehensive review of research on Functional Analytic Psychotherapy. Clinical Psychology Review, 58, 141–156.
- López-Pinar, C., Galán-Doña, D., Tsai, M., Macías, J. (2025). Meta-analysis of randomized controlled trials and single-case designs on the efficacy of functional analytic psychotherapy. Clinical Psychology: Science and Practice, 32(1), 26–45.
- Chan, S. C. Y., Huang, Q. L., Ho, W. S., Chan, R., Yeung, C., Wong, S., Tsai, M. (2024). An Awareness, Courage, and Love online group intervention for Chinese older adults in the post-pandemic era: Study protocol for a randomised controlled trial. Healthcare, 12(21), 2158.
