Przeprosiny są ważne, jednak gdy stają się nawykiem, mogą wynikać z presji społecznych. Wiele kobiet przeprasza za swoją obecność czy wyrażanie opinii, ulegając zakorzenionym normom. Odzyskaj swój głos – sprawdź, jak to zmienić i odzyskać pewność siebie.
Przeprosiny są fundamentalną częścią interakcji społecznych. Pomagają naprawić relacje, odbudować zaufanie i wyrazić empatię. Jednak gdy przeprosiny stają się nawykowe i niepotrzebne, mogą ujawniać głębsze wzorce psychologiczne związane z oczekiwaniami społecznymi i socjalizacją płciową.
Wiele kobiet nieświadomie przeprasza za swoją obecność, dzielenie się myślami lub zadawanie pytań. Zwroty takie jak “Przepraszam, że przeszkadzam, ale…” czy “Przepraszam, jeśli to głupie pytanie, ale…” nie są jedynie wyrazem uprzejmości. Odzwierciedlają głęboko zakorzenione zachowanie kształtowane przez normy społeczne.
Źródła nawykowego przepraszania – odzyskaj swój głos
Od najmłodszych lat dziewczynki często są socjalizowane, by przedkładały komfort innych nad własne potrzeby. Badania z zakresu psychologii rozwojowej wskazują, że dziewczynki częściej otrzymują pochwały za bycie “cichymi”, “pomocnymi” i “grzecznymi”, podczas gdy chłopcy są zachęcani do bycia “asertywnymi”, “odważnymi” i “niezależnymi” (Brown & Gilligan, 1992). Taka socjalizacja sprzyja tendencji kobiet do minimalizowania swojej obecności i unikania postrzegania ich jako “nadmiernych” czy “nieadekwatnych”.
Koncepcja “zabierania przestrzeni” wykracza poza fizyczną obecność. Obejmuje wyrażanie opinii, artykułowanie potrzeb i kwestionowanie norm. Nawyki przepraszania często wynikają z internalizowanego lęku przed oceną jako natrętne, roszczeniowe czy niewłaściwe. Według książki dr Tary Mohr “Playing Big” (2014), kobiety często uczą się samocenzurowania i kwestionowania swoich wkładów, co prowadzi do języka pełnego przeprosin jako formy ochrony:
Oczywiście są sytuacje, kiedy należy przeprosić, jeśli naprawdę mamy za co przepraszać. Jednak wiele kobiet ma nawyk nieświadomego przepraszania za zajmowanie przestrzeni, wyrażanie swoich myśli lub zadawanie pytań, mówiąc na przykład: „Przepraszam, że przeszkadzam, ale…” lub „Przepraszam, jeśli to głupie pytanie, ale…”
Tara Mohr, Playing Big
Wpływ psychologiczny
Niepotrzebne przeprosiny mogą mieć głęboki wpływ psychologiczny, wzmacniając poczucie niedowartościowania i obniżając pewność siebie. Gdy kobiety wielokrotnie przepraszają za swoją obecność lub wkład, mogą nieświadomie internalizować przekonanie, że ich potrzeby i opinie są mniej ważne. To może utrwalać syndrom oszusta, zjawisko wątpienia w swoje umiejętności mimo dowodów na własne kompetencje, a często również efekty działania.
Nawykowane przepraszanie z perspektywy terapii akceptacji i zaangażowania (ACT)
Z perspektywy terapii akceptacji i zaangażowania (ACT), nawykowe przepraszanie lub przekonanie, że należy minimalizować swoją obecność, wpływa na kilka kluczowych obszarów:
- Unikanie doświadczeń: Takie przekonanie może być wyrazem unikania psychologicznego, czyli unikania trudnych emocji, takich jak lęk przed oceną czy odrzuceniem. Kobiety mogą unikać konfrontacji lub ekspozycji, aby nie doświadczyć dyskomfortu, co ogranicza ich działania zgodne z wartościami.
- Ograniczenie wartościowego działania: ACT kładzie nacisk na życie zgodne z wartościami. Nawyki przepraszania i wycofywania się mogą uniemożliwić kobietom realizację działań, które są dla nich ważne, takich jak wyrażanie siebie, dążenie do celów zawodowych czy rozwijanie relacji.
- Wzmacnianie nieprzystosowawczych narracji: ACT zwraca uwagę na rolę myśli jako narracji umysłu. Nawyki przepraszania mogą wzmacniać negatywne przekonania, takie jak „nie jestem wystarczająco dobra” lub „moje potrzeby są mniej ważne,” co może prowadzić do utrwalenia nieprzystosowawczych schematów myślowych.
- Zmniejszenie elastyczności psychologicznej: Przepraszanie jako automatyczny odruch wskazuje na sztywność psychologiczną, gdzie osoba reaguje nawykowo, zamiast działać w sposób świadomy i zgodny z wartościami. Elastyczność psychologiczna w ACT oznacza zdolność do bycia obecnym i podejmowania działań w zgodzie z własnymi wartościami, mimo trudnych emocji czy myśli.
- Obniżenie poczucia własnej wartości: Nawyki te mogą wzmacniać poczucie bycia niewystarczającym lub mniej wartościowym, co prowadzi do dalszego wycofywania się z działań i zmniejszenia gotowości do ryzyka w relacjach czy pracy.
Jak ACT może pomóc?
- Defuzja poznawcza: ACT uczy osoby zauważania swoich myśli (np. „Muszę przeprosić, żeby być akceptowaną”) jako tylko myśli, a nie faktów.
- Akceptacja emocji: Zamiast unikać lęku przed oceną, ACT pomaga nauczyć się akceptować te emocje jako część ludzkiego doświadczenia.
- Ustalanie wartości: Kobiety mogą eksplorować, jakie wartości są dla nich ważne, np. autentyczność, asertywność czy rozwój, i zacząć działać zgodnie z nimi.
- Zwiększanie obecności: Mindfulness pomaga zauważać nawykowe reakcje i tworzyć przestrzeń na bardziej świadome wybory.
Konsekwencje społeczne
Wpływ tego zachowania wykracza poza jednostkę. Gdy kobiety nawykowo przepraszają, wzmacniają genderowe dynamiki władzy. Jak zauważa dr Brené Brown w swoich badaniach nad wstydem i odwagą, język pełen przeprosin może nieumyślnie sygnalizować uległość, co utrudnia kobietom asertywność w kontekstach zawodowych i osobistych (Brown, 2012). To nie tylko ogranicza indywidualne możliwości, ale także utrwala systemowe nierówności, normalizując ideę, że głos kobiet jest drugorzędny.
Jak przerwać ten cykl i odzyskać swój głos?
- Świadomość: Pierwszym krokiem do przerwania cyklu niepotrzebnych przeprosin jest rozpoznanie, kiedy i dlaczego się to dzieje. ACT sugeruje rozwijanie uważności, by zauważać momenty, w których pojawia się nawykowe przepraszanie. Prowadzenie dziennika lub refleksja nad rozmowami mogą pomóc zidentyfikować wzorce i związane z nimi emocje. Uważność umożliwia dostrzeżenie myśli takich jak „muszę przeprosić” jako produktów umysłu, a nie faktów.
- Przekształcanie języka: Zamień przepraszające zwroty na asertywne alternatywy. Na przykład zamiast mówić “Przepraszam, że przerywam”, spróbuj: “Chciałabym coś dodać”. Zamiast “Przepraszam, jeśli to głupie pytanie”, powiedz: “Mam pytanie, które może to wyjaśnić”. ACT wspiera w tym procesie przez praktykowanie defuzji poznawczej, co pozwala zdystansować się od automatycznych przekonań.
- Kwestionowanie zinternalizowanych przekonań: Terapia ACT kładzie nacisk na akceptację myśli i emocji bez ich unikania. Zamiast walczyć z przekonaniami typu “moje zdanie nie jest ważne”, ACT uczy obserwacji tych myśli i działania zgodnie z wartościami, nawet w ich obecności. Autorefleksja może pomóc odkryć, jakie wartości stoją za pragnieniem wyrażania siebie.
- Budowanie pewności siebie: Ćwiczenie asertywnej komunikacji w sytuacjach o niskim ryzyku może pomóc zbudować pewność siebie potrzebną do działania w bardziej wymagających kontekstach. W ACT oznacza to podejmowanie działań zgodnych z wartościami, pomimo towarzyszącego lęku czy wątpliwości.
- Szukanie wsparcia: Dołączanie do społeczności lub grup, które wzmacniają kobiety w korzystaniu z ich głosu, może dostarczyć zachęty i walidacji. ACT zachęca do angażowania się w relacje i działania, które są zgodne z wartościami, co wzmacnia poczucie sensu i wspólnoty. Przykłady to warsztaty z wystąpień publicznych, szkolenia liderskie lub grupy wspierające prawa kobiet.
Droga ku odzyskiwaniu głosu
Tworzenie kultury, w której kobiety czują się uprawnione do zajmowania przestrzeni, wymaga wspólnego wysiłku. Edukatorzy, rodzice i liderzy mogą kwestionować stereotypowe przygotowanie do pełnienia przez osoby określonych płci, określonych ról społecznych, w określony sposób (iluzorycznie jedyny słuszny), zachęcając do asertywności i walidując wkład kobiet.
Ważne jest również, by kobiety same wspierały siebie nawzajem, podkreślając wartość dzielenia się swoimi doświadczeniami i inspirując się wzajemnie. Takie działania tworzą przestrzeń do rozwijania pewności siebie, budowania wspólnoty i wzmacniania solidarności.
Miejsca pracy mogą odegrać kluczową rolę w tej zmianie poprzez wdrażanie polityk równościowych, wspieranie różnorodności oraz tworzenie programów mentorsko-liderskich, które promują głosy kobiet. Organizacje powinny aktywnie promować kobiety na stanowiska decyzyjne, zapewniając im platformę do zabierania głosu i wpływania na strategie i politykę działania.
Kolejnym istotnym krokiem jest zmiana w mediach i kulturze popularnej. Przedstawianie kobiet jako silnych, niezależnych i kompetentnych osób może inspirować nowe pokolenia do podejmowania wyzwań i przerywania kręgu nawykowego wycofywania się. Tworzenie narracji, które podkreślają siłę w autentyczności i odwadze, może zmienić społeczne postrzeganie ról płciowych.
Indywidualnie każdy z nas może wspierać te zmiany, zwracając uwagę na swój własny język i sposób, w jaki traktujemy kobiety w naszym otoczeniu. Zachęcanie kobiet do dzielenia się swoimi pomysłami, zadawania pytań i działania zgodnie z ich wartościami tworzy środowisko, w którym wszyscy zyskują.
W końcu, zmiana ta nie tylko wzmacnia kobiety, a także prowadzi do bardziej zrównoważonego, sprawiedliwego i innowacyjnego społeczeństwa.
Podsumowanie
Przepraszanie ma swoje miejsce, jednak nawykowe i niepotrzebne przeprosiny podważają pewność siebie, wkład i możliwości kobiet. Rozumiejąc psychologiczne korzenie tego zachowania i aktywnie pracując nad jego zmianą, kobiety mogą odzyskać swój głos i swoją przestrzeń.
Ta zmiana przynosi korzyści nie tylko jednostkom, a także przyczynia się do bardziej sprawiedliwego i inkluzywnego społeczeństwa – świata, w którym każdy może mówić bez przepraszania.
Bibliografia
- Brown, B. (2012). Daring greatly: How the courage to be vulnerable transforms the way we live, love, parent, and lead. Gotham Books.
- Brown, L. M., & Gilligan, C. (1992). Meeting at the crossroads: Women’s psychology and girls’ development. Harvard University Press.
- Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247.
- Fletcher, L., & Hayes, S. C. (2005). Relational Frame Theory, Acceptance and Commitment Therapy, and a Functional Analytic Definition of Mindfulness. Journal of Rational-Emotive & Cognitive-Behavior Therapy, 23(4), 315–336.
- Harris, R. (2009). The Happiness Trap: How to Stop Struggling and Start Living. Shambhala Publications.
- Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2016). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change (2nd ed.). The Guilford Press.
- Mohr, T. (2014). Playing big: Practical wisdom for women who want to speak up, create, and lead. Penguin Random House.
- Wilson, K. G., & DuFrene, T. (2009). Mindfulness for Two: An Acceptance and Commitment Therapy Approach to Mindfulness in Psychotherapy. New Harbinger Publications.
