Jak rozmawiać z młodzieżą o seksualności? Rola szkoły

14 października obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej. To dobra okazja, aby przypomnieć, że rozmowa o tożsamości płciowej i orientacji psychoseksualnej jest jednym z kluczowych wyzwań współczesnej szkoły. Badania pokazują, że inkluzywna edukacja i wsparcie osób nauczycielski obniżają ryzyko trudności psychicznych wśród młodzieży LGBTQIA+. Szkoła jest miejscem nie tylko nauki, a przede wszystkim przestrzenią akceptacji i troski o dobrostan.

Dlaczego rozmowa jest potrzebna?

Młodzież dorastająca w dzisiejszym świecie staje wobec ogromnej ilości informacji o seksualności, tożsamości płciowej i orientacji psychoseksualnej. Niestety, często informacje te są fragmentaryczne, zniekształcone lub obciążone stereotypami.

Z badań wiemy, że młode osoby LGBTQIA+ należą do grupy szczególnie narażonej na trudności ze zdrowiem psychicznym – depresję, lęk czy myśli samobójcze. Jednym z kluczowych czynników ochronnych jest dostęp do rzetelnej, afirmatywnej edukacji oraz wsparcie w środowisku szkolnym (Russell & Fish, 2016; Hatzenbuehler, 2014). Szkoła, jako przestrzeń rozwoju i socjalizacji, odgrywa w tym procesie rolę fundamentalną.

Badania systematyczne pokazują, że brak akceptacji i niewystarczające wsparcie dla młodzieży queerowej zwiększają ryzyko problemów psychicznych, samookaleczeń i prób samobójczych (Wilson & Cariola, 2020). Z kolei afirmatywne podejście – uwzględniające używanie właściwych zaimków, poszanowanie tożsamości i przeciwdziałanie dyskryminacji – znacząco obniża poziom stresu mniejszościowego i poprawia dobrostan psychiczny (Society for Research in Child Development, 2022).

Rozmowa z młodzieżą o tożsamości płciowej i orientacji nie jest więc kwestią ideologii, ale troską o zdrowie i życie młodych ludzi. To także element budowania szkoły jako bezpiecznej przestrzeni, w której każdy ma prawo do godności i rozwoju.

PIsząc ten artykuł, chce także podkreślić, że żadna tożsamość seksualna czy orientacja seksualna nie jest zaburzeniem. Nie można zatem poddawać ich terapii, jak sugerują środowiska promujące terapię konwersyjną. Więcej na ten temat dowiedz się z artykułu: Homoseksualność w obliczu terapii konwersyjnej.

Rola szkoły w kształtowaniu postaw

Szkoła ma obowiązek nie tylko przekazywać wiedzę, a również kształtować postawy społeczne. Według badań UNESCO (2019), szkoły, które wprowadzają programy edukacji seksualnej opartej na dowodach naukowych i inkluzywności, odnotowują mniejszy poziom przemocy rówieśniczej i wyższy poziom bezpieczeństwa wśród uczniów.

Rola szkoły obejmuje trzy obszary:

1. Edukacja – przekazywanie wiedzy o orientacji i tożsamości w sposób rzetelny, zgodny z aktualną nauką.
2. Wsparcie – reagowanie na przemoc, hejt czy wykluczenie; zapewnianie dostępu do specjalistów (psycholog, pedagog).
3. Modelowanie postaw – tworzenie atmosfery szacunku i równości, w której każdy uczeń i uczennica mogą czuć się bezpiecznie.

Zobacz jak wielkie znaczenie dla osób młodych ma wiedza na ten temat i jak jej poszukują, na przykładzie serialu “Sexed”: „Sex Education” – oczami psychologa.

Natomiast jeżeli chcesz lepiej zrozumieć jak mechanizmy coming outu, wsparcia i internalizacji stereotypów polecam ten tekst: Coming Out po trzydziestce. Będzie wartościowy dla zrozumienia podobnych procesów u młodzieży. 

Konsekwencje braku wsparcia systemowego

Niedostatek wsparcia ze strony instytucji, rodziny i społeczeństwa dodatkowo nasila trudności, z jakimi mierzą się osoby LGBTQIA+. Polska – według raportów ILGA-Europe – znajduje się wśród państw o jednym z najniższych poziomów ochrony praw tej społeczności w Europie.

Brak regulacji prawnych dotyczących osób transpłciowych, niewprowadzenie związków partnerskich czy równości małżeńskiej, a także istnienie tzw. stref „wolnych od ideologii LGBT” wzmacniają stres mniejszościowy. W efekcie osoby LGBTQIA+ doświadczają jeszcze głębszego wykluczenia i marginalizacji.

Jak rozmawiać?

Rozmowa z młodzieżą na te tematy powinna być:

• oparta na faktach naukowych – zgodnych z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) czy Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA),
• afirmatywna – uznająca różnorodność jako naturalną część ludzkiego doświadczenia,
• dostosowana do wieku – inny język stosujemy wobec nastolatków, inny wobec dzieci w szkole podstawowej,
• otwarta – pozwalająca młodzieży zadawać pytania bez ryzyka oceny,
• empatyczna – pokazująca, że każde doświadczenie tożsamościowe jest ważne i zasługuje na szacunek.

Badania wskazują, że młodzież, która doświadcza wsparcia dorosłych w szkole, ma znacznie niższy poziom ryzyka zachowań autodestrukcyjnych (Russell & Fish, 2016). Jednocześnie, unikanie rozmowy lub traktowanie jej w kategoriach tabu utrwala poczucie wykluczenia i wstydu.

Praktyczne wskazówki dla osób nauczycielskich

1. Używaj imienia i zaimków, które wybiera osoba uczniowska – to prosty gest, który potwierdza akceptację.
2. Reaguj na język nienawiści i dyskryminację – brak reakcji wzmacnia poczucie bezkarności.
3. Włączaj temat różnorodności do programu – np. w ramach godzin wychowawczych czy zajęć z etyki.
4. Buduj sieć wsparcia – współpracuj z osobami pracującymi w obszarze zdrowia psychicznego (psychologia), organizacjami pozarządowymi i rodzicami.
5. Bądź otwartx na naukę – wiedza o tożsamości i orientacji rozwija się, a rolą dorosłego jest aktualizowaniu kompetencji.

Wspierające może być także obejrzenie krótkiego filmu “On/jego”. Pod tym linkiem znajdziesz recenzję oraz odesłanie do filmu, można go obejrzeć bezpłatnie: „On/jego” – oczami psycholożki.

Podsumowanie

Rozmowa o tożsamości płciowej i orientacji w szkole to nie temat dodatkowy, lecz integralna część troski o dobrostan młodych ludzi. Osoby nauczycielskie, zajmujące się wsparciem psychologicznym oraz grono pedagogiczne mają narzędzia, by wspierać osoby uczniowskie w odkrywaniu siebie. Bez niepotrzebnego lęku i wstydu. Szkoła, która włącza różnorodność i afirmację do swojego programu, staje się przestrzenią nie tylko nauki, lecz także rozwoju emocjonalnego i społecznego. To inwestycja w zdrowie psychiczne młodego pokolenia i budowanie społeczeństwa opartego na szacunku i empatii.

Bibliografia

• Hatzenbuehler, M. L. (2014). Structural stigma and the health of lesbian, gay, and bisexual populations. Current Directions in Psychological Science, 23(2), 127–132. 
• Russell, S. T., & Fish, J. N. (2016). Mental health in lesbian, gay, bisexual, and transgender (LGBT) youth. Annual Review of Clinical Psychology, 12, 465–487. 
• Wilson, C., & Cariola, L. A. (2020). LGBTQI+ youth and mental health: A systematic review of qualitative research. Adolescent Research Review, 5, 187–211.
• Society for Research in Child Development. (2022). Identity and mental health among transgender youth. Child Development Perspectives, 16(1), 10–17.
• UNESCO. (2019). Comprehensive sexuality education: Advancing human rights, knowledge, and skills. Paris: UNESCO.