Panseksualność i panromantyczność to orientacje, które wykraczają poza tradycyjne, binarne rozumienie seksualności. Ich wspólnym mianownikiem jest to, że płeć drugiej osoby nie determinuje doświadczenia atrakcji – ani cielesnej, ani emocjonalnej. W artykule przyglądam się psychologicznym podstawom panseksualności i panromantyczności, różnicom między orientacją a tożsamością, pracy ze wstydem oraz temu, jak wspierać młodzież odkrywającą swoją seksualność.
Wprowadzenie
Od 6 do 12 grudnia obchodzimy Tydzień Panseksualności i Panromantyczności!
W ostatnich latach terminologia dotycząca seksualności i romantyczności poszerzyła się o określenia, które lepiej oddają różnorodność ludzkiego doświadczenia. Wśród nich coraz częściej pojawiają się panseksualność oraz panromantyczność. Pojęcia wskazujące na to, że płeć drugiej osoby nie determinuje ani seksualnego, ani romantycznego pociągu.
Z perspektywy klinicznej to pojęcia kluczowe – pozwalają lepiej zrozumieć doświadczenia wielu osób, które dotąd nie odnajdywały się w tradycyjnych kategoriach orientacji. Ich uwzględnienie jest również ważne w pracy z nastolatkami, osobami w procesie odkrywania własnej tożsamości oraz osobami, które mierzą się ze wstydem związanym z własną seksualnością.
Panseksualność to orientacja psychoseksualna, związana z odczuwaniem pociągu do innych osób, niezależnie od ich płci. To znaczy, że osoba panseksualna może doświadczać pociągu seksualnego do ludzi identyfikujących się jako mężczyźni, kobiety, osoby niebinarne, genderqueer, transpłciowe lub jakiejkolwiek innej tożsamości płciowej. Panseksualność uznaje i akceptuje płynność płci.
Panromantyczność jest orientacją romantyczną. Osoby panromantyczne mogą nawiązywać emocjonalne, romantyczne więzi z innymi osobami, niezależnie od ich tożsamości płciowej. Brzmi podobnie jak panseksualność, jednak orientacja romantyczna i orientacja psychoseksualna nie są tożsame.
Orientacja a tożsamość – dlaczego to rozróżnienie jest kluczowe?
Jednym z najczęstszych źródeł nieporozumień – również w gabinecie psychologicznym – jest mylenie orientacji i tożsamości.
Orientacja seksualna i romantyczna
To sposób, w jaki człowiek odczuwa pociąg:
- seksualny (panseksualność),
- romantyczny (panromantyczność),
- emocjonalny,
- estetyczny.
Orientacja mówi o wewnętrznym doświadczeniu atrakcji, a nie o zachowaniach czy aktualnych relacjach.
Tożsamość
To sposób, w jaki osoba opisuje siebie, rozumie siebie i komunikuje swoje doświadczenie światu.
Może się pokrywać z orientacją, JEDNAK NIE MUSI.
Przykład:
Osoba może odczuwać pociąg panromantyczny, jednak identyfikować się jako bi, queer, fluid albo nie używać żadnej etykiety.
To rozróżnienie jest kluczowe, bo pomaga:
- normalizować różnorodność doświadczeń,
- unikać etykietowania,
- wspierać proces samopoznania bez presji definicji.
Badania Hayfield (2020) potwierdzają, że wiele osób używa terminów „pan-” elastycznie — jako elementy języka, który najlepiej opisuje ich aktualne doświadczenie, a nie jako sztywne, niezmienne kategorie.
Psychologiczna perspektywa panseksualności i panromantyczności
Osoby identyfikujące się jako pan- często wskazują, że pociąg wynika u nich z:
- więzi emocjonalnej,
- intelektualnego dopasowania,
- poczucia bezpieczeństwa,
- osobowości, ekspresji, wrażliwości,
bardziej niż z płci drugiej osoby.
W literaturze naukowej wiąże się to z:
- podejściem holistycznym do atrakcji,
- większą elastycznością seksualną,
- mniej binarnym rozumieniem płci,
- niższym znaczeniem norm płciowych jako predyktorów pociągu.
Praca ze wstydem
Wstyd to jedno z najważniejszych doświadczeń, z jakimi zgłaszają się osoby panromantyczne i panseksualne – zarówno młodzież, jak i dorośli.
Może wynikać z:
- niezrozumienia ze strony rodziny i rówieśników,
- błędnych stereotypów (np. „przyciąga cię każdy”),
- internalizacji norm heteronormatywnych i binarnych,
- presji wyboru „jednej właściwej kategorii”,
- doświadczeń stresu mniejszościowego.
Niezbędne elementy podejścia terapeutycznego
Skuteczne wsparcie wymaga podejścia afirmatywnego, które łączy perspektywę psychologiczną z kontekstem życiowym klientki/klienta. W praktyce opiera się ono na trzech filarach: normalizacji, psychoedukacji i redukcji wstydu poprzez pracę z narracją.
Normalizacja
Normalizacja to fundament pracy afirmatywnej. Osoby panromantyczne i panseksualne często trafiają do gabinetu z przekonaniem, że ich doświadczenia „nie mieszczą się w normie”, są „zbyt płynne” albo „niejednoznaczne”. Wynika to z dominacji binarnych podziałów seksualności (hetero/homo) oraz z niskiej świadomości społecznej na temat orientacji „pan-”.
W praktyce normalizacja oznacza:
- pokazanie, że orientacje pan- są opisane i uznane w psychologii oraz seksuologii,
- podkreślenie, że ich doświadczenie nie jest „fazą”, tylko autentycznym sposobem przeżywania,
- wyjaśnienie, że płynność seksualna jest normalną cechą ludzkiej seksualności,
- przekazanie, że nie trzeba spełniać żadnych „kryteriów”, by być pan-, a tożsamość ma prawo być rozwijająca się.
Normalizacja redukuje napięcie, poszerza perspektywę i stanowi pierwszy krok do pracy ze wstydem.
Psychoedukacja
Psychoedukacja jest nie tylko uzupełnieniem wiedzy osoby klienckiej, lecz także narzędziem obniżania lęku i wspierania autonomii.
W kontekście orientacji pan- obejmuje ona:
- wyjaśnienie różnic między orientacją seksualną a romantyczną,
- przedstawienie Modelu Rozdzielonej Atrakcyjności (SAM), który pomaga uporządkować doświadczenia pociągu,
- omówienie tego, czym panseksualność i panromantyczność nie są (np. nie wynikają z promiskuityzmu ani „braku preferencji”),
- odniesienie do rzetelnych badań, które opisują różnorodność orientacji,
- edukację na temat stresu mniejszościowego i jego wpływu na zdrowie psychiczne.
Redukcja wstydu poprzez pracę z narracją
Wstyd wynika z narracji społecznych, nie z orientacji. Pracujemy więc nad:
- odsłanianiem źródeł narracji (co jest moje, a co z zewnątrz?),
- rozumieniem funkcji wstydu (kiedy miał chronić, a kiedy ogranicza?),
- wzmacnianiem autonomii (jak czuję się, mówiąc o swojej tożsamości?),
- budowaniem wewnętrznego języka akceptacji, np.:
„Moje doświadczenie jest ważne.”
„Nie potrzebuję zewnętrznej zgody, by być sobą.”
Budowanie poczucia wartości i autonomii
Osoby pan- często czują się „pomiędzy światami”. W terapii koncentrujemy się więc na:
- odzyskaniu prawa do własnej narracji,
- wzmacnianiu poczucia przynależności,
- budowaniu kompetencji relacyjnych,
- wspieraniu autonomii w wyborze stylu relacji (monogamia, poliamoria, single life — każda opcja jest wartościowa).
Przynależność zaczyna się od uznania własnych uczuć, nie od dopasowania się do danej kategorii.
Wyrażanie potrzeb, stawianie granic, mówienie o swojej orientacji – to umiejętności, które wzmacniają poczucie bezpieczeństwa, co pozytywnie wpływa na poczucie własnej wartości i autonomii.
Afirmatywny język
Język terapeuty ma moc regulacyjną. Afirmatywny język:
- respektuje nazwy używane przez osobę kliencką,
- nie patologizuje,
- normalizuje różnorodność i płynność,
- wspiera integrację tożsamościową.
Badania APA (2021) wskazują, że podejście afirmatywne istotnie obniża poziom stresu mniejszościowego i wzmacnia dobrostan psychiczny.
Jak wspierać młodzież odkrywającą swoją orientację „pan–”?
Nastolatki szczególnie potrzebują: bezpieczeństwa, wiedzy i przestrzeni bez oceniania. Badania wskazują, że wsparcie społeczne istotnie obniża ryzyko depresji, lęku i myśli samobójczych wśród młodzieży LGBTQIA+.
Uznanie i ciekawość bez presji definicji
Młodzież ma prawo:
- nie wiedzieć,
- eksperymentować z językiem,
- zmieniać opis swojej orientacji,
- nie czuć potrzeby natychmiastowego „określania się”.
Dorosły wspierający (rodzic, nauczycielka, terapeutka) nie powinna traktować zmiany etykiety jako „problemu”, lecz jako część naturalnego procesu rozwojowego.
Otwarte pytania
Zamiast interpretować za młodą osobę, warto zapytać:
- „Co dokładnie oznacza dla Ciebie bycie panromantyczną/panseksualną?”
- „Jak rozumiesz pociąg romantyczny? ”
- „Czy czujesz, że to słowo Cię wspiera, czy chcesz innego języka?”
Takie pytania budują bezpieczeństwo i zaufanie.
Zabezpieczenie przed stygmatyzacją
Młodzież pan- może doświadczać:
- drwin („czyli podoba ci się każdy?”),
- presji od rówieśników („zdecyduj się w końcu”),
- braku zrozumienia w domu,
- braku reprezentacji w kulturze i edukacji.
Kluczowe działania:
- rozmowy o bezpieczeństwie relacyjnym i emocjonalnym.
- edukacja osób rówieśniczych i nauczycielskich,
- reagowanie na mikroagresje,
- tworzenie bezpiecznych przestrzeni (np. grupy wsparcia),
Modelowanie zdrowej komunikacji
Nastolatki uczą się komunikacji przede wszystkim przez obserwację dorosłych.
Warto pokazywać, jak:
- mówić wprost o swoich emocjach,
- wyznaczać granice,
- rozmawiać o zgodzie,
- reagować na trudne sytuacje bez przemocy i wstydu,
- opowiadać o swojej tożsamości bez strachu.
Komunikacja to jeden z najważniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne młodzieży LGBTQIA+.
Afirmacja tożsamości
Najważniejsze zdanie, jakie młoda osoba może usłyszeć: „Masz prawo czuć to, co czujesz i nazywać to tak, jak chcesz.”
Afirmacja:
- wspiera proces eksploracji i rozwoju.
- obniża lęk,
- redukuje wstyd,
- wspiera poczucie wartości,
- wzmacnia odporność psychiczną,
Dlaczego orientacje pan- są ważne w seksuologii i psychologii?
Bo rozszerzają zrozumienie ludzkiej seksualności i pozwalają:
- odejść od binarnych podziałów,
- normalizować różnorodność,
- budować bardziej inkluzywne modele wsparcia,
- wspierać młodzież i dorosłych w bezpiecznym odkrywaniu siebie,
- zmniejszać stygmatyzację.
Panseksualność i panromantyczność pokazują, że seksualność to znacznie szersze pojęcie niż wielu z nas się wydaje 🙂
Bibliografia
- Brotto, L. A., & Yule, M. A. (2017). Asexuality: Sexual orientation, paraphilia, sexual dysfunction, or none of the above? Archives of Sexual Behavior, 46(3), 619–627.
- Diamond, L. M. (2008). Sexual fluidity: Understanding women’s love and desire. Harvard University Press.
- Hayfield, N., & Křížová, K. (2021). It’s like bisexuality, but it isn’t: Pansexual and panromantic people’s understandings of their identities and experiences of becoming educated about gender and sexuality. Journal of Bisexuality, 21(2), 167–193.
- Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: Conceptual issues and research evidence. Psychological Bulletin, 129(5), 674–697.
- Russell, S. T., & Fish, J. N. (2016). Mental health in lesbian, gay, bisexual, and transgender (LGBT) youth. Annual Review of Clinical Psychology, 12, 465–487.
- Scandurra, C., Mezza, F., Maldonato, N. M., Bottone, M., Bochicchio, V., & Valerio, P. (2019). Health of non-binary and genderqueer people: A systematic review. Frontiers in Psychology, 10, Article 1453.
- World Health Organization. (2015). Sexual health, human rights and the law. WHO Press.
