Czy kultura piękna naprawdę inspiruje kobiety do dbania o siebie? A może raczej uczy je życia w nieustannej samokontroli, wstydzie i lęku przed oceną? W książce „Obsesja piękna. Jak kultura popularna krzywdzi dziewczynki i kobiety” Renée Engeln pokazuje, jak presja wyglądu wpływa na psychikę, poczucie własnej wartości, relację z ciałem oraz seksualność dziewczynek i kobiet.
O czym jest ta książka?
Są książki, które nie tylko opisują rzeczywistość. Pomagają też nazwać doświadczenie, które wiele dziewczynek i kobiet nosi w sobie od lat. Często nie werbalizując tego, nie szukając ulgi i nie do końca to rozumiejąc. „Obsesja piękna” Renée Engeln należy właśnie do tej kategorii. To publikacja ważna, potrzebna i momentami bolesna. Ponieważ z dużą precyzją pokazuje, jak bardzo kultura popularna, media, przekazy społeczne i codzienne interakcje uczą dziewczynki i kobiety, że ich wartość zależy od wyglądu.
Z perspektywy psychologicznej jest to książka o uprzedmiotowieniu, wstydzie, lęku i samokontroli. Opowiada także o rozszczepieniu między „ja, które żyje”, a „ja, które jest oglądane”. Z perspektywy seksuologicznej to niezwykle istotna analiza tego, jak presja atrakcyjności wpływa na relację z ciałem i seksualność. Pokazuje również jej wpływ na poczucie sprawstwa, swobodę erotyczną i zdolność do przeżywania przyjemności.
Engeln nie poprzestaje na krytyce kultury piękna. Pokazuje jej psychiczne koszty i społeczne konsekwencje, a tym samym dotyka jednego z najważniejszych problemów współczesnej kobiecej socjalizacji.
Kiedy ciało przestaje być domem, a staje się projektem
Jednym z najmocniejszych aspektów tej książki jest pokazanie, że presja piękna nie jest „niewinną zachętą do dbania o siebie”. To system, który bardzo wcześnie uczy dziewczynki patrzeć na siebie “z zewnątrz”. Zamiast zamieszkiwać własne ciało, doświadczać go od środka i czuć jego sygnały, granice, zmęczenie, przyjemność oraz potrzeby, dziewczynki uczą się nieustannego monitorowania siebie. Zaczynają sprawdzać, jak wyglądają i czy są wystarczająco atrakcyjne, szczupłe, młode, gładkie i pożądane.
Psychologicznie jest to mechanizm niezwykle obciążający. Prowadzi do chronicznej samowiedzy opartej nie na autentycznym kontakcie ze sobą, lecz na wewnętrznym nadzorze. Kobieta nie tyle „jest”, ile stale siebie ocenia. Nie tyle doświadcza, ile kontroluje sposób, w jaki może być odebrana. Taki stan sprzyja lękowi, obniżeniu samooceny, porównywaniu się, perfekcjonizmowi i utrwalaniu przekonania, że ciało zawsze wymaga poprawy.
Engeln bardzo trafnie pokazuje, że ten proces nie zaczyna się w dorosłości. Zaczyna się dużo wcześniej – w komentarzach o wyglądzie, w komplementach, które dotyczą głównie urody, w przekazie medialnym, w popkulturze, w reklamach, w filmach i w mediach społecznościowych. Już dziewczynki w przedszkolu obawiają się być zbyt grube, z obawy, że nie będą wtedy lubiane. Zaczyna się też w tym, komu przypisuje się wartość, uwagę i uznanie. Dziewczynki uczą się, że bycie widzialną często oznacza bycie estetycznie akceptowalną.
Psychologiczne koszty obsesji piękna
Ogromną wartością tej książki jest to, że autorka nie traktuje problemu powierzchownie. Nie chodzi tu wyłącznie o gorszy nastrój po obejrzeniu „idealnych” zdjęć czy chwilowy dyskomfort. Chodzi o długofalowe psychiczne skutki życia w kulturze, która zawęża kobiecą wartość do wyglądu.
Z psychologicznego punktu widzenia szczególnie istotne są tu:
- 1. Internalizacja spojrzenia oceniającego – dziewczynka zaczyna patrzeć na siebie tak, jak patrzy na nią kultura. Zewnętrzny osąd zostaje uwewnętrzniony. To oznacza, że nawet w samotności może doświadczać siebie jako „niewystarczającej”.
- 2. Wstyd cielesny – ciało, zamiast być źródłem doświadczenia, kontaktu i życia, staje się źródłem wstydu. Wstyd ten często nie dotyczy jednego elementu wyglądu, lecz całego sposobu bycia w ciele.
- 3. Rozproszenie zasobów psychicznych – ogromna ilość energii psychicznej jest zużywana na wygląd: analizowanie, poprawianie, porównywanie, ukrywanie, kompensowanie. To energia, która mogłaby służyć twórczości, relacjom, odpoczynkowi, rozwojowi czy sprawczości.
- 4. Zaburzenie relacji z jedzeniem i aktywnością fizyczną – w kulturze obsesji piękna jedzenie rzadko pozostaje po prostu jedzeniem, a ruch – ruchem. Jedno i drugie zostaje podporządkowane kontroli ciała, karze, dyscyplinie lub lękowi przed „niewłaściwym” wyglądem.
- 5. Kruchość samooceny – jeżeli poczucie własnej wartości opiera się na atrakcyjności, staje się z definicji niestabilne. Wygląd jest obszarem silnie regulowanym przez wiek, zdrowie, cykl życia, stres, ciążę, chorobę, zmęczenie czy po prostu zwykłą ludzką zmienność.
Engeln opisuje to w sposób przystępny, jednak nie banalny. Dzięki temu książka może poruszyć zarówno osoby profesjonalnie zajmujące się zdrowiem psychicznym, jak i osoby czytające, które chcą zrozumieć, dlaczego tak trudno im poczuć się „wystarczającymi”.
Seksuologiczny wymiar tej książki: ciało pod nadzorem nie czuje się wolne
Z perspektywy seksuologicznej książka Engeln jest wyjątkowo cenna, bo pozwala zobaczyć coś, co w praktyce terapeutycznej pojawia się bardzo często. Kobieta, która nieustannie ocenia swoje ciało, rzadziej może doświadczać seksualności w sposób spontaniczny, bezpieczny i przyjemny.
Seksualność potrzebuje obecności i uważności. Potrzebuje kontaktu z ciałem, z oddechem, z pobudzeniem, z granicami, z własnym „chcę” i „nie chcę”. Tymczasem kultura obsesji piękna bardzo często odciąga kobiety od tej obecności. Zamiast przeżywać, uczą się wyglądać, zamiast czuć, uczą się kontrolować, zamiast pytać siebie o przyjemność, pytają: „jak wyglądam?”, „czy mój brzuch źle się układa?”, „czy jestem dostatecznie seksowna?”, „czy moje ciało jest wystarczająco pożądane?”.
To mechanizm, który może znacząco utrudniać:
- odczuwanie przyjemności seksualnej,
- rozluźnienie i spontaniczność,
- akceptację nagości,
- komunikowanie potrzeb,
- budowanie erotycznej podmiotowości,
- doświadczanie seksu jako przestrzeni kontaktu, a nie występu.
W tym sensie książka Engeln mówi nie tylko o wyglądzie, a o warunkach, w jakich kobieca seksualność może zostać zawężona, wyciszona albo podporządkowana zewnętrznej ocenie. To bardzo ważne, bo wciąż zbyt rzadko mówi się o tym, że obraz ciała nie jest „oddzielnym problemem”. Jest jednym z kluczowych fundamentów dobrostanu seksualnego.
Nie tylko jednostkowy problem, a systemowy mechanizm przemocy symbolicznej
Warto podkreślić, że Engeln nie opisuje wyłącznie indywidualnych trudności poszczególnych kobiet. Ona pokazuje systemowy mechanizm, w którym kultura popularna produkuje cierpienie, a następnie normalizuje je jako coś naturalnego. Dziewczynki i kobiety mają być piękne, a jednocześnie nie próżne; atrakcyjne, jednak nie „za bardzo”; młode i dojrzałe; naturalne, jednak bez oznak naturalności; szczupłe, choć nie „zanadto kontrolujące się”. To niemożliwy zestaw wymagań, który utrzymuje wiele osób w permanentnym poczuciu niedostatku.
Z psychologicznego punktu widzenia można mówić tu o mechanizmie przewlekłej frustracji i warunkowej akceptacji. Kobieta ma stale coś poprawiać, ponieważ rynek, media i kultura korzystają na jej niezadowoleniu z siebie. Z seksuologicznej perspektywy jest to również forma osłabiania kontaktu z własnym pragnieniem i cielesną autonomią. Trudno bowiem budować zdrową seksualność na gruncie ciągłego zawstydzania ciała.
W tym sensie książka Engeln jest także opowieścią o przemocy symbolicznej. Subtelnej, wszechobecnej, często niezauważanej, bo tak silnie wpisanej w codzienność, że zaczyna wydawać się „normalna”. A przecież normalne nie jest to, że dziewczynki uczą się nienawidzić swojego odbicia. Normalne nie jest to, że dorosłe kobiety odkładają życie „na później”, aż schudną, odmłodnieją, poprawią skórę, przestaną się wstydzić. Normalne nie jest też to, że tak wiele energii psychicznej pochłania walka z własnym ciałem.
Siła tej książki
Największą siłą Obsesji piękna jest jej czytelność i trafność. Engeln pisze w sposób komunikatywny, jak i nie upraszcza złożoności problemu. Nie moralizuje i nie oskarża kobiet o to, że uwikłały się w kulturę wyglądu. Przeciwnie – pokazuje, że wiele z tych zachowań to próby przetrwania w świecie, który od najmłodszych lat uczy, że wygląd jest społeczną walutą.
To książka, która może przynieść ulgę, ponieważ pomaga zrozumieć, że wiele osobistych zmagań nie wynika z „przewrażliwienia”, „braku dystansu” czy „kobiecej próżności”, lecz z życia w systemie, który konsekwentnie narusza relację z własnym ciałem. Jednocześnie jest to publikacja, która może budzić złość – i słusznie. Bo trudno pozostać obojętną wobec skali szkód, jakie wyrządza kultura oparta na uprzedmiotowieniu.
Czy są jakieś ograniczenia?
Jeśli miałabym wskazać pewne ograniczenie, to nie dotyczy ono jakości samej analizy. Wynika raczej z tego, że temat jest bardzo rozległy i momentami chciałoby się jeszcze głębszego wejścia w niektóre obszary. Mam tu na myśli między innymi seksualność relacyjną, różnice pokoleniowe oraz wpływ norm urody na osoby nieheteronormatywne, transpłciowe, neuroróżnorodne i żyjące z niepełnosprawnościami. Kultura piękna nie działa przecież jednakowo wobec wszystkich; przecina się z innymi osiami nierówności i wykluczenia.
Nie zmienia to jednak faktu, że książka jest bardzo ważnym punktem wyjścia do rozmowy o kobiecym zdrowiu psychicznym i seksualnym.
Podsumowanie
Obsesja piękna. Jak kultura popularna krzywdzi dziewczynki i kobiety, to książka potrzebna, wartościowa i psychologicznie przenikliwa. Pokazuje, że presja wyglądu nie jest błahym problemem estetycznym. To doświadczenie, które może głęboko wpływać na samoocenę, zdrowie psychiczne, relację z ciałem i seksualność. To także lektura o tym, jak łatwo odebrać kobietom poczucie, że ich ciało należy do nich. A także jak wielkim aktem odzyskiwania siebie jest próba wyjścia poza ten przemocowy schemat.
Z perspektywy psycholożki i certyfikowanej seksuolożki powiedziałabym, że to książka o koszcie życia pod spojrzeniem, jak również o potrzebie odzyskania ciała jako miejsca zamieszkania, a nie niekończącego się projektu do poprawy. Warto ją przeczytać nie tylko po to, by lepiej zrozumieć dziewczynki i kobiety, a również po to, by zacząć poważniej traktować to, jak kultura wpływa na psychikę osób socjalizowanych jako kobiety, relacje i seksualność.
To nie jest tylko książka o pięknie. To książka o władzy, wstydzie, kontroli i o cenie, jaką kobiety płacą za bycie nieustannie oglądanymi.
