Psycholożka online · Wirtualny Gabinet Psychologiczny Psyche Tee sojuszniczy z osobami LGBT+ i GSRD🌈 · Umów sesję: psycholog@psychetee.pl
mar 04

“Bądź miła!” czyli posiadanie głosu a presja społeczna

Dziewczynki od najmłodszych lat uczone są uprzejmości i unikania konfliktów. Jednak badania pokazują, że takie wychowanie może zwiększać ich podatność na przemoc i utrudniać stawianie granic. Czy asertywność może je przed tym chronić? Przeczytaj i dowiedz się więcej.

„Bądź miła” – czy to naprawdę dobra rada?

Wychowanie dziewczynek w duchu uprzejmości i dostosowywania się do oczekiwań otoczenia jest powszechnie uznawane za pożądaną normę społeczną. Jednak nadmierne akcentowanie potrzeby „bycia miłą” kosztem umiejętności wyrażania własnych granic może prowadzić do negatywnych konsekwencji w dorosłym życiu. W tym także do zwiększonego ryzyka przemocy interpersonalnej.

Współczesne badania psychologiczne i socjologiczne wskazują, że brak rozwijania asertywności u dziewcząt może osłabiać ich zdolność do ochrony siebie w sytuacjach zagrożenia.

Natomiast jeżeli stawianie granic jest tematem, który Ciebie interesuje, więcej informacji znajdziesz w artykule “Jak skutecznie stawiać granice: perspektywa psychologiczna”. Napisałam tez drugi artykuł na ten temat w odniesieniu do czasu świąt, zatytułowany “Stawianie granic podczas świąt. Jak to robić?”

Społeczne uwarunkowania roli kobiet, a podatność na przemoc

Od wczesnego dzieciństwa dziewczynki, znacznie częściej niż chłopcy, są uczone by nie sprawiać kłopotów, przykrości, unikać konfliktów i spełniać oczekiwania innych. Przekazywane im komunikaty, takie jak:

  • “Bądź grzeczna”,
  • “Nie sprzeciwiaj się“,
  • “Nie bądź uparta, ustąp“,
  • “Nie podnoś głosu, dziewczynkom nie wypada“,

wzmacniają normy społeczne, które premiują uległość i konformizm. Choć cechy te mogą być użyteczne w kontekście budowania relacji międzyludzkich, ich nadmierna internalizacja może prowadzić do trudności w obronie własnych granic, zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym.

Zależność między wychowaniem a ryzykiem przemocy

Analiza badań dotyczących przemocy wobec kobiet dostarcza istotnych danych na temat długoterminowych konsekwencji wychowania skoncentrowanego na byciu miłą i unikania konfliktu:

  • Raport WHO (2021) wykazał, że jedna na trzy kobiety na świecie doświadcza przemocy fizycznej lub seksualnej. Brak umiejętności wyrażania sprzeciwu i obrony własnych granic może zwiększać podatność na tego rodzaju sytuacje.
  • Badania Follingstad i DeHart (2000) sugerują, że kobiety, które w dzieciństwie uczone były tłumienia emocji i podporządkowywania się, częściej pozostają w relacjach przemocowych. Głównie dlatego, że mają trudność z ich rozpoznaniem oraz podejmowaniem decyzji o ich zakończeniu.
  • Woodin (2019) wskazuje, że osoby z niską asertywnością i wysoką potrzebą aprobaty społecznej, mają większą skłonność do tolerowania nieakceptowalnych zachowań w relacjach romantycznych.

Asertywność jako fundament zdrowych relacji i bezpieczeństwa

Asertywność to jedna z kluczowych kompetencji psychologicznych, warunkujących zdolność jednostki do budowania satysfakcjonujących, opartych na szacunku relacji międzyludzkich. Definiuje się ja jako zdolność do wyrażania własnych myśli, uczuć i potrzeb w sposób otwarty, szczery i stanowczy, a jednocześnie respektujący prawa innych. 

W przeciwieństwie do agresji, która narusza granice drugiej osoby, asertywność pozwala na zachowanie równowagi między własnymi prawami a prawami innych. W przeciwieństwie do uległości, asertywność daje możliwość ochrony własnych interesów bez rezygnacji z siebie.

Jej znaczenie w kontekście profilaktyki przemocy jest nieocenione – osoby umiejące jasno wyrażać swoje granice i potrzeby rzadziej doświadczają manipulacji oraz nadużyć, a także są na mnie mniej podatne. Co więcej, asertywność wzmacnia poczucie sprawczości i autonomii, co bezpośrednio wpływa na dobrostan psychiczny oraz jakość życia.

Kluczowe aspekty asertywności:

  • świadomość własnych emocji i potrzeb
  • umiejętność wyrażania opinii bez poczucia winy
  • zdolność do mówienia „nie” bez dominującego nad jednostką lęku przed odrzuceniem
  • obrona własnych granic w sposób stanowczy, jednak nieagresywny
  • szacunek dla granic i opinii innych

Asertywność a profilaktyka przemocy

W kontekście przemocy interpersonalnej i nadużyć, brak umiejętności asertywnego komunikowania własnych granic może sprawić, że osoba staje się bardziej podatna na manipulację, przemoc emocjonalną, ekonomiczną, a nawet fizyczną i seksualną.

  • Przemoc emocjonalna i psychiczna – osoby, które nie są nauczone asertywnego wyrażania własnych emocji i sprzeciwu wobec niewłaściwych zachowań, mogą nie zauważać pierwszych sygnałów toksycznych relacji.
  • Przemoc fizyczna i seksualna – brak wykształconej postawy asertywnej może prowadzić do trudności w stanowczym wyrażeniu odmowy, co zwiększa ryzyko doświadczenia nadużyć. Jak pokazują badania, kobiety, które były uczone uległości i unikania konfliktów, mają większą trudność w stawianiu granic w sytuacjach zagrożenia.
  • Relacje zawodowe i społeczne – osoby nieasertywne częściej doświadczają mobbingu, wykorzystywania przez pracodawców czy nadużywania ich pracy przez innych. Umiejętność wyrażania własnych oczekiwań i sprzeciwu wobec niesprawiedliwego traktowania zmniejsza podatność na tego typu nadużycia.

Rola asertywności w relacjach interpersonalnych

Asertywność wpływa nie tylko na poziom ochrony przed przemocą, a także na jakość wszystkich relacji międzyludzkich – zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym.

  • w rodzinie i partnerstwie – osoby asertywne potrafią komunikować swoje potrzeby i granice, co zapobiega eskalacji konfliktów i wzmacnia relację opartą na wzajemnym szacunku.
  • w pracy – asertywność umożliwia zdrową komunikację z przełożonymi i współpracownikami, chroniąc przed nadmiernym obciążeniem obowiązkami czy niesprawiedliwym traktowaniem.
  • w przyjaźni i kontaktach społecznych – osoby asertywne nie boją się mówić o swoich emocjach i potrzebach, co pomaga unikać relacji opartych na jednostronnym wysiłku czy wykorzystywaniu.

Jak rozwijać asertywność?

Nauka asertywności to proces, który wymaga świadomej pracy ze sobą. Może przynieść wiele wymiernych korzyści w postaci lepszego samopoczucia i większej niezależności emocjonalnej. Oto kilka strategii, które pomagają rozwijać tę umiejętność:

  • Ćwiczenie mówienia „nie” – warto zaczynać od drobnych sytuacji, np. odmawiając udziału w niechcianej aktywności lub przekraczania własnych możliwości.
  • Praca nad samoświadomością – rozpoznawanie własnych emocji i potrzeb to klucz do ich wyrażania. Pomocne mogą być techniki uważnościowe oraz prowadzenie dziennika emocji.
  • Komunikacja „ja” zamiast „ty” – np. zamiast „Zawsze mnie ignorujesz”, lepiej powiedzieć „Czuję się nieważna, gdy nie słuchasz tego, co mówię”.
  • Ćwiczenia z wyrażaniem granic – w formie symulacji sytuacji społecznych, np. poprzez treningi asertywności lub pracę z psycholożką.
  • Modelowanie zachowań – obserwowanie osób asertywnych i uczenie się od nich poprzez naśladowanie skutecznych strategii komunikacyjnych.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat asertywności, napisałam na tem temat artykuł “Zadbaj o siebie, bądź asertywny” oraz “Asertywna komunikacja [+ćwiczenie]“. Zachęcam także do lektury artykułu na temat autonomii i budowania relacji “Jak autonomia i zgoda kształtują wolność i relacje”.

Polecam także artykuł “Odzyskaj swój głos – od milczenia do mówienia”.

Rola edukacji i wychowania w kształtowaniu postawy asertywnej

Rodzice, nauczyciele oraz inni dorośli odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu postaw dzieci i młodzieży. Oto kilka rekomendacji, które mogą wspierać rozwój asertywności u dziewcząt:

  • Podkreślanie znaczenia własnych granic – zamiast zachęcania do bezrefleksyjnej uprzejmości, warto nauczyć dziewczynki, że ich komfort psychiczny jest równie istotny jak komfort innych osób.
  • Praktykowanie wyrażania odmowy – umiejętność mówienia „nie” w codziennych sytuacjach (np. niechęć do dzielenia się zabawką, brak zgody na przytulenie) powinna być wzmacniana, a nie tłumiona.
  • Dawanie pozytywnego przykładu – jeśli dziewczynka obserwuje dorosłe kobiety, które wyrażają swoje potrzeby i bronią swoich granic, jest większa szansa, że sama wykształci podobne kompetencje. Dzieci uczą się poprzez modelowanie (obserwacje w najbliższym środowisku czyli głównie w rodzinie).

Społeczne wychowanie kobiet w duchu konformizmu i unikania konfliktu przyczynia się do ich systemowego uciszania. To ważne, by kobiety wyrażały swoje opinie i podejmowały decyzje niezależnie od oczekiwań społecznych. Edukacja i świadome kształtowanie postaw asertywnych wśród dziewcząt mogą realnie przyczynić się do zmniejszenia liczby przypadków przemocy wobec kobiet.

“Bądź miła” – dlaczego to nie powinno być priorytetem?

Promowanie postawy asertywnej i świadomego wyrażania własnych granic ma daleko idące konsekwencje zarówno na poziomie jednostkowym, jak i społecznym:

  • wzrost poczucia sprawczości u kobiet,
  • zmniejszenie podatności na przemoc fizyczną, emocjonalną i seksualną,
  • wzrost liczby kobiet angażujących się w sferę publiczną i polityczną,
  • zmiana społecznych norm dotyczących oczekiwań wobec płci.

Podsumowanie

Współczesna psychologia i seksuologia podkreślają, że rozwijanie asertywności i umiejętności ochrony własnych granic od najmłodszych lat jest kluczowe. To ważny element profilaktyki przemocy i budowania zdrowych relacji międzyludzkich. Asertywność to nie tylko zdolność do wyrażania własnych potrzeb, a także sposób na wzmacnianie poczucia sprawczości i autonomii jednostki.

Brak umiejętności asertywnego komunikowania swoich granic zwiększa ryzyko nadużyć, manipulacji i przemocy. Dotyczy to szczególnie kobiet, zarówno w relacjach osobistych, jak i zawodowych. Kulturowe wzorce wychowania, które promują uległość i dążenie do społecznej aprobaty, mogą prowadzić do sytuacji, w których dziewczynki i kobiety mają trudność z obroną siebie w sytuacjach zagrożenia. W efekcie mogą pozostawać w relacjach przemocowych, akceptować niesprawiedliwe traktowanie lub mieć trudność w negocjowaniu swoich potrzeb w życiu codziennym.

Naucz swoje córki, że posiadanie głosu jest ważniejsze niż bycie miłą.

Zmiana zaczyna się od codziennych decyzji – od sposobu, w jaki rozmawiamy z dziewczynkami, po wartości, które im przekazujemy. Ich głos ma znaczenie – czas, aby same w to uwierzyły.

Bibliografia

Wesprzyj działalność psycholożki Magdaleny Widłak-Langer
Umów sesje online z psycholożką Magdaleną Widłak-Langer