Milczenie po kłótni. Wiadomość zostawiona bez odpowiedzi. “Nic mi nie jest” powiedziane tonem, który mówi coś zupełnie innego. Paul Watzlawick już ponad pół wieku temu pokazał, że w relacji nie da się nie komunikować. Można co najwyżej komunikować się nieświadomie. Oto pięć zasad, które porządkują to, co dzieje się w rozmowach, zanim jeszcze padnie pierwsze słowo. I to, co dzieje się później – w rozmowie, w kłótni i w łóżku.
Skąd wzięły się aksjomaty komunikacji
Paul Watzlawick był psychoterapeutą i badaczem komunikacji związanym z Mental Research Institute w Palo Alto. Ośrodkiem, który zmienił myślenie o relacjach: z pytania “co jest nie tak z tą osobą?” na pytanie „co dzieje się między tymi osobami?”. W 1967 roku, razem z Janet Beavin i Donem Jacksonem, opublikował “Pragmatics of Human Communication”. To książka, z której pochodzi pięć aksjomatów, nazywanych czasami pięcioma prawami komunikacji.
Aksjomat to zasada, która obowiązuje zawsze – niezależnie od tego, czy ją znamy i czy się na nią zgadzamy. W gabinecie obserwuję działanie tych pięciu zasad od ponad dekady. Najpierw w pracy psychologicznej, potem także seksuologicznej i seks coachingowej. I widzę jedno: pary rzadko mają problem z brakiem komunikacji. Znacznie częściej mają problem z jakością komunikacji i niewidoczną jej częścią.
Aksjomat 1. Nie można się nie komunikować
Każde zachowanie w obecności drugiej osoby jest komunikatem. Słowa, cisza, westchnienie, wyjście do drugiego pokoju, wzrok wbity w telefon. Zachowanie nie ma swojego przeciwieństwa – nie da się “nie zachowywać”, więc nie da się też nie komunikować.
Ktoś wraca do domu, rzuca “cześć” i znika w telefonie. Formalnie nie powiedział nic. Praktycznie – druga strona już odebrała wiadomość i już ją interpretuje: “coś się stało?”, “jestem powietrzem?”, “znowu to samo”. Problem w tym, że komunikaty niewypowiedziane odbiorca uzupełnia własną treścią. A dopisana wersja bywa zwykle bolesna niż ta prawdziwa.
W sferze bliskości ten aksjomat działa wyjątkowo mocno. Brak inicjatywy, odsunięta ręka, “jestem dziś zmęczona_y” – to wszystko są wiadomości. Jeśli nie zostaną ubrane w słowa, druga osoba i tak je odczyta. Często najgorzej, jak się da: “już mnie nie chce”.
Aksjomat 2. Każda komunikacja ma poziom treści i poziom relacji
Kiedy mówimy, przekazujemy dwie rzeczy naraz: informację (poziom treści) i definicję naszej relacji (poziom relacyjny) – czyli to, jak widzimy siebie nawzajem i naszą więź.
“Znowu zostawiasz naczynia w zlewie” na poziomie treści dotyczy naczyń. Na poziomie relacji może znaczyć: “czuję, że dźwigam ten dom w pojedynkę”, “nie liczysz się z tym, o co proszę”, “nie widzisz mnie”. Dlatego kłótnie “o drobiazgi” potrafią być tak zajadłe – bo prawie nigdy nie toczą się o drobiazgi. Toczą się o relację.
Watzlawick ujął to precyzyjnie: poziom relacji klasyfikuje poziom treści. Jest ramą, która nadaje słowom właściwe znaczenie. Praktyczny wniosek: kiedy rozmowa o logistyce robi się gorąca, warto się zatrzymać i zapytać – o czym my tak naprawdę rozmawiamy?
Aksjomat 3. Punktuacja, czyli spór o to, “kto zaczął”
Komunikacja między dwiema osobami to ciąg sprzężeń zwrotnych – koło, a nie linia. Jednak każda osoba dzieli ten ciąg inaczej: stawia przecinki i kropki we własnych miejscach. To właśnie punktuacja.
Jedna osoba mówi: “wycofuję się, bo na mnie naciskasz”. Druga: “naciskam, bo się wycofujesz”. Obie opisują tę samą sekwencję zdarzeń, obie widzą swoją reakcję wyłącznie jako odpowiedź na zachowanie drugiej strony – i obie mają swoją rację. Spór o to, “kto zaczął”, jest nierozstrzygalny, bo koło nie ma początku.
Badacze konfliktów w parach od dawna opisują ten układ jako wzorzec żądanie-wycofanie (demand-withdraw). Jeden z najlepiej udokumentowanych i najbardziej obciążających relację schematów (Christensen i Heavey). Wyjściem nie jest ustalenie winnego. Wyjściem jest zobaczenie koła – i przerwanie go w dowolnym punkcie, przez którąkolwiek ze stron.
Aksjomat 4. Komunikujemy się cyfrowo i analogowo
Mamy dwa kanały. Cyfrowy – słowa i symbole: precyzyjne w treści, ale ubogie w emocje. I analogowy – ton głosu, mimika, postawa ciała, dotyk, tempo oddechu, cisza. To kanał, którym płynie relacja.
Kiedy kanały się rozjeżdżają – “wszystko w porządku” wypowiedziane przez zaciśnięte zęby – wierzymy ciału, nie słowom. I słusznie: kanał analogowy jest trudniejszy do kontrolowania, więc uznajemy go za bardziej prawdziwy.
W seksualności ta zasada jest podwójnie ważna, bo ogromna część komunikacji intymnej jest analogowa: dotyk, oddech, napięcie mięśni, przyspieszenie, znieruchomienie. Ciało mówi dużo – jednak nieprecyzyjnie. Analogowy sygnał łatwo odczytać błędnie: znieruchomienie jako zgodę, pośpiech jako pożądanie, ciszę jako satysfakcję. Dlatego dojrzała bliskość potrzebuje obu kanałów: ciała, które czuje, i słów, które nazywają potrzeby, granice i pragnienia.
Aksjomat 5. Relacje są symetryczne albo komplementarne
Wymiana między ludźmi może być symetryczna – kiedy obie strony odzwierciedlają swoje zachowania i dążą do równości. Móże być też komplementarna, kiedy zachowania się uzupełniają: jedna osoba prowadzi, druga podąża.
Żaden z tych układów nie jest z natury zły. Problemem jest sztywność. Sztywna symetria to eskalacja: licytacja na głośność, na argumenty, na doznane krzywdy – kto bardziej, kto mocniej, kto ma większą rację. Sztywna komplementarność to zastygnięcie ról: jedna osoba zawsze decyduje, inicjuje, prowadzi – druga zawsze się dostosowuje. Także w sypialni, gdzie utrwalony układ “zawsze inicjuję – nigdy nie inicjuję” potrafi po cichu drenować pożądanie po obu stronach.
Zdrowe relacje płynnie zmieniają układy: raz prowadzisz, raz jesteś w roli osoby prowadzonej. Elastyczność to tlen więzi.
Po co ci ta wiedza – i co z nią zrobić?
Aksjomaty Watzlawicka nie są akademicką ciekawostką. Są mapą, na której nagle widać własne wzorce. Przykładowo, że cisza też jest wiadomością, że kłótnia o zmywarkę jest kłótnią o bycie widzianą, że spór “kto zaczął” nie ma zwycięzców, że ciało mówi głośniej niż słowa i że role w relacji mogą niepostrzeżenie krzepnąć.
A kiedy wzorzec staje się widoczny, przestaje rządzić. Wieloletnie badania Johna Gottmana prowadzą do podobnego wniosku z innej strony: o trwałości i jakości związku nie przesądza liczba konfliktów, tylko sposób, w jaki para o nich rozmawia. To dobra wiadomość, bo sposób rozmawiania jest umiejętnością. A umiejętności można się nauczyć.
Od teorii do praktyki: „Język, który zbliża”
Właśnie z tego przekonania powstał mój workbook psychologiczny “Język, który zbliża” – narzędzie dla osób, które chcą przełożyć wiedzę o komunikacji na konkretne rozmowy w swojej relacji. To 8 rozdziałów i ponad 130 stron ćwiczeń: od rozpoznawania własnych potrzeb, przez ich nazywanie, po rozmowy o emocjach, granicach, bliskości i seksualności – ze słowniczkiem pojęć i bibliografią, bo dobra psychoedukacja opiera się na źródłach naukowych.
Do workbooka dołączam dwa dodatkowe materiały inspirowane badaniami Johna i Julie Gottmanów: “Tworzenie mapy bliskości” oraz “Mapa bliskości – 120 pytań”. To gotowe narzędzia do rozmów, które budują to, co Gottmanowie uznają za fundament więzi: znajomość wewnętrznego świata drugiej osoby.
“Język, który zbliża” powstał dla wszystkich relacji: mono i poli, queer i cis-hetero. Znajdziesz go klikając w poniższe zdjęcie.
Bo skoro nie można się nie komunikować – warto komunikować się tak, żeby to zbliżało.
Bibliografia
- Christensen, A., Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73-81.
- Gottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce? The Relationship Between Marital Processes and Marital Outcomes. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
- Gottman, J. M., Levenson, R. W. (2000). The timing of divorce: Predicting when a couple will divorce over a 14-year period. Journal of Marriage and the Family, 62(3), 737-745.
- Gottman, J. M., Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. New York: Crown (wyd. pol.: Siedem zasad udanego małżeństwa).
- Mallory, A. B., Stanton, A. M., Handy, A. B. (2019). Couples’ sexual communication and dimensions of sexual function: A meta-analysis. Journal of Sex Research, 56(7), 882-898.
- Mehrabian, A., Wiener, M. (1967). Decoding of inconsistent communications. Journal of Personality and Social Psychology, 6(1), 109-114.
- Schrodt, P., Witt, P. L., Shimkowski, J. R. (2014). A meta-analytical review of the demand/withdraw pattern of interaction and its associations with individual, relational, and communicative outcomes. Communication Monographs, 81(1), 28-58.
- Watzlawick, P., Beavin, J. H., Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of Human Communication: A Study of Interactional Patterns, Pathologies, and Paradoxes. New York: W. W. Norton & Company.
